Múa rối áo choàng tốt nghiệp: Biểu diễn đặc quyền trong giáo dục Nigeria

Nguyên bản là một nghi thức đánh dấu cột mốc quan trọng trong hành trình giáo dục, lễ tốt nghiệp giờ đã biến thành một dịp hội hè hàng năm của sự tiêu dùng, nơi phần lễ hội thường chiếm ưu thế hơn nội dung giáo dục thực tế. Mỗi năm, sự xa hoa và hoành tráng của các buổi lễ lại tăng lên không ngừng khi các trường và phụ huynh cố gắng vượt qua nhau trong cuộc thi phô trương giàu sang.

Theo khái niệm "habitus" của nhà xã hội học Pierre Bourdieu, lễ tốt nghiệp không chỉ là sự kiện đơn thuần, mà còn là một màn trình diễn của sự phân biệt giai cấp, sự phô trương địa vị được tạo dựng và lặp lại qua các biểu hiện văn hóa mà xã hội Nigeria ưa chuộng. Những trường tư thục ở các thành phố lớn đã thành thạo cách tổ chức này như một phương tiện để biểu thị địa vị xã hội.

Buổi lễ trang trọng trở thành biểu tượng vị thế, chịu ảnh hưởng của tư tưởng kinh tế thị trường tự do, xem giáo dục không phải là một tài sản công mà là hàng hóa để tiêu dùng, thương hiệu và phô diễn. Giáo dục trở thành vỏ bọc trống rỗng của sự hào nhoáng dành cho tầng lớp thượng lưu.

Chiếc áo choàng tốt nghiệp trở thành biểu tượng của tham vọng của phụ huynh, mặc dù con họ còn quá nhỏ để hiểu về ý nghĩa lễ tốt nghiệp. Nhiều gia đình sẵn sàng chi hàng nghìn naira cho chi phí tổ chức sự kiện, trang phục, trang trí và quà tặng, tất cả nhằm tạo nên một khoảnh khắc rực rỡ.

Trường học tận dụng tham vọng này để biến những buổi lễ thành công cụ xây dựng thương hiệu, thu hút phụ huynh và làm hợp lý hóa việc tăng học phí. Logic đơn giản: nếu trường của họ trông sang trọng và mang tầm quốc tế thì số tiền học phí bỏ ra là xứng đáng.

Điều này phản ánh quá trình tái sản xuất vốn xã hội thông qua các hình thức văn hóa, nơi quyền lực và chuẩn mực xã hội chi phối các hoạt động giáo dục.

Các sự kiện như lễ tốt nghiệp, các buổi biểu diễn tài năng, và các chương trình cuối kỳ không còn chỉ là hoạt động của trường học nữa, mà đã trở thành sân khấu để các gia đình trung lưu và có tham vọng thể hiện sự hòa nhập với hiện đại và công dân toàn cầu, một hình thức triển lãm của chủ nghĩa tư bản tự do mới. Độ hoành tráng của buổi lễ càng cao càng thể hiện quyền truy cập của gia đình vào các mã văn hóa thượng lưu.

Hình ảnh em nhỏ trong bộ áo choàng với bánh kem ghi "Nursery 2 Graduate" được chia sẻ trên mạng xã hội trở thành một phương tiện khẳng định vị thế, củng cố thứ bậc xã hội trong cộng đồng.

Bên dưới bề mặt hào nhoáng là một vấn đề sâu sắc hơn: sự thương mại hóa tuổi thơ và sự thay đổi mục tiêu giáo dục sang hướng nhấn mạnh hình thức và danh tiếng ở Nigeria. Với sự thâm nhập ngày càng sâu của chủ nghĩa tự do mới vào hệ thống giáo dục, trọng tâm dịch chuyển từ kết quả học tập thực sự sang việc làm hài lòng người tiêu dùng.

Trong bối cảnh này, trường học hoạt động như doanh nghiệp, phụ huynh giống như khách hàng cần được làm hài lòng hơn là những công dân hay người có quyền lợi. Có một trường hợp ở Sokoto, một trường tổ chức ngày triển lãm sáng tạo thay vì ngày phát biểu và trao thưởng, rõ ràng hơn về việc đánh giá học tập bằng sản phẩm thực tế do học sinh làm ra - trong đó học sinh lớp 12 tạo ra một chiếc xe điện hoàn chỉnh.

Mặt trái của những buổi lễ hoành tráng là chi phí không chỉ tài chính mà còn là gánh nặng tâm lý cho các bậc phụ huynh, vốn đã chịu nhiều áp lực từ học phí đắt đỏ và chi phí sinh hoạt cao. Họ phải thuê thợ may, đặt bánh kem, trang trí hội trường cho những sự kiện thật sự không mang lại nhiều giá trị phát triển học thuật cho con em họ.

Việc từ chối tham gia những buổi lễ này đồng nghĩa với việc có thể bị đánh giá là thiếu quan tâm hay chậm tiến, không đủ năng lực để vươn lên trong xã hội mà giáo dục được xem như con đường duy nhất.

Lý thuyết của tự do kinh tế cũng khiến ta quên đi các bất bình đẳng cấu trúc đằng sau sự hào nhoáng này. Trường công thì thiếu kinh phí, quá tải và thiết bị thiếu thốn nên hiếm khi tổ chức những lễ hội kiểu này. Sự im lặng của các trường công trong mùa lễ tốt nghiệp không phải do thiếu thành tựu, mà là do thiếu điều kiện.

Tiếng ồn của các buổi lễ trường tư do đó lại vang vọng như một lời nhắc khéo léo về sự phân rẽ: lễ hội cho những ai đủ khả năng chi trả, và sự im lặng cô đơn cho những ai không có.

Trong bối cảnh giáo dục ngày càng được tiếp thị và đánh giá qua hình thức bên ngoài, chúng ta phải đặt câu hỏi: Chúng ta thực sự đang ăn mừng điều gì? Liệu có phải đang công nhận sự trưởng thành thực sự của trẻ, hay chỉ là cúi đầu trước một màn trình diễn phân biệt giai cấp?

Nếu mục đích giáo dục là sự chuyển đổi chứ không phải giao dịch, thì cần phản kháng lại việc giảm thiểu giáo dục thành cơ hội chụp ảnh hàng năm. Thăng tiến thực sự phải là vượt qua màn trình diễn trống rỗng để hướng tới cải thiện công bằng và chất lượng giáo dục.

Cho đến lúc đó, chúng ta vẫn chỉ là những khán giả vỗ tay cho các màn trình diễn mà quên đi bản chất thực sự của quá trình giáo dục.