Xã hội với báo gấm ở vùng Himalaya: Mâu thuẫn và giải pháp tại Nepal

Vào buổi chiều ngày 22/2, ông Bulal Maharjan, 67 tuổi, sống ngoài rìa thành phố Kathmandu, đang ngồi trên hiên nhà chuẩn bị thức ăn cho gà thì bất ngờ bị một con báo gấm tấn công. Con thú nhảy lên từ xe máy đỗ bên cạnh, cắn vào trán và làm ông bị thương tay do vuốt móng sắc nhọn.

Ngay sau đó, hàng xóm đã nhanh chóng đến hỗ trợ, con báo chạy trốn vào một ngôi nhà gần đó. Sau gần hai giờ hỗn loạn, làm hai người khác cũng bị thương, các nhân viên kiểm lâm mới có thể gây mê và kiểm soát tình hình.

Tình trạng va chạm giữa người dân và các loài động vật lớn, trong đó báo gấm chiếm phần đáng kể, ngày càng gia tăng ở Nepal do mở rộng diện tích rừng và tác động của biến đổi khí hậu. Giai đoạn 2000-2020 ghi nhận 887 người chết và 1.139 cá thể động vật lớn bị giết, trong đó báo gấm chiếm trung bình 19 ca tử vong mỗi năm và là loài bị giết thường xuyên nhất.

Nepal có ba vùng sinh thái chính: vùng thấp với hổ Bengal, vùng núi cao nơi báo tuyết sinh sống, và vùng đồi trung quy tụ báo gấm là kẻ thượng tầng săn mồi. Vùng đồi trung phần lớn là rừng cộng đồng, quản lý bởi người dân địa phương.

Chương trình rừng cộng đồng, bắt đầu từ những năm 1990 nhằm khắc phục suy thoái rừng và giảm lũ lụt, đã trao quyền quản lý và khai thác hợp pháp cho cộng đồng dân cư. Hiện nay, gần 47% diện tích Nepal là rừng, trong đó khoảng 1/3 thuộc rừng cộng đồng.

Chuyên gia động vật hoang dã Kedar Baral cho biết các khu rừng này đồng thời cũng tái tạo môi trường sống cho báo gấm. Nghiên cứu vào 2020 cho thấy khoảng 27% khẩu phần ăn của báo là các loài gia súc, trong khi các con mồi tự nhiên như nai và lợn rừng chỉ chiếm khoảng 10%.

Các dự án thủy điện và xây dựng mở rộng lên các khu rừng cao làm gián đoạn sinh cảnh và tăng áp lực lên báo gấm cùng con mồi liên quan. Điều này buộc báo và các loài săn mồi phải di chuyển khỏi lãnh thổ truyền thống.

Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu đang góp phần mở rộng môi trường sống thích hợp của báo gấm lên độ cao lớn hơn, qua đó làm tăng khả năng xung đột với cộng đồng dân cư tại các vùng cao. Thống kê từ nhiều địa điểm ghi nhận sự gia tăng các vụ tấn công ở khu vực cao so với trước kia.

Nhà sinh vật học bảo tồn Philip Nyhus nhấn mạnh rằng thành công trong tăng số lượng các loài ăn thịt lớn, dù là báo gấm hay cọp, cũng đặt ra thách thức trong quản lý xung đột. Giải pháp gồm hai yếu tố: ngăn cách người và động vật hoang dã để giảm xung đột và giảm thiểu hậu quả khi sự cố xảy ra.

Tại Argentina, việc sử dụng vòng cổ có gai cho gia súc đã giúp giảm đáng kể số lần bị báo săn (puma) tấn công, theo nghiên cứu của Sofia Nanni. Các biện pháp tương tự có thể được áp dụng tại Nepal để cải thiện tình hình.

Dù vậy, việc thay đổi nhận thức cộng đồng, triển khai biện pháp hiệu quả và chính sách đền bù phù hợp vẫn còn nhiều khó khăn khi sự bất mãn ở các khu vực bị ảnh hưởng gia tăng.

Ở Nepal, cuộc sống chung giữa con người và báo gấm ở vùng Himalaya vẫn là một thử thách cần được tiếp tục giải quyết với sự phối hợp của nhiều bên liên quan để hài hòa lợi ích bảo tồn và an toàn cộng đồng.