Một tiếng nói lạc nhịp giữa đa số bảo thủ
Hôm thứ Hai vừa qua, Tòa án Tối cao Mỹ đã ra phán quyết với tỷ lệ 5-4, cho phép chính quyền Tổng thống Donald Trump tiếp tục xây dựng phòng khiêu vũ rộng 90.000 foot vuông trên nền cũ của cánh Đông Nhà Trắng, bất chấp vụ kiện của Quỹ Bảo tồn Di sản Lịch sử Quốc gia vẫn đang được xét xử. Năm thẩm phán do các đời tổng thống Cộng hòa bổ nhiệm cho rằng tổ chức này nhiều khả năng không đủ tư cách pháp lý để khởi kiện, bởi lý do cảm thấy khó chịu hay không đồng tình không cấu thành một tổn hại cụ thể theo luật định.
Điều khiến dư luận chú ý không phải là kết quả của phán quyết, mà là người đứng về phía thiểu số. Chánh án Roberts, vốn nổi tiếng là người thận trọng và thường ủng hộ quyền hạn của nhánh hành pháp, lần này đã cùng ba thẩm phán theo khuynh hướng tự do viết ý kiến bất đồng. Ông cho rằng khoản ngân sách thường niên dành cho việc bảo trì Nhà Trắng nhiều khả năng không cho phép Tổng thống sử dụng hàng trăm triệu USD tiền tài trợ tư nhân để phá dỡ cánh Đông và dựng lên một phòng khiêu vũ mới.
Kiến trúc, lịch sử và giới hạn quyền lực
Điều đặc biệt trong bản ý kiến của ông Roberts là cách ông lồng ghép chiều sâu lịch sử và văn hóa vào một vấn đề vốn thuộc phạm trù pháp lý khô khan. Ông trích lại một câu nói nổi tiếng từ bài diễn văn thời chiến năm 1943 của cựu Thủ tướng Anh Winston Churchill:
Chúng ta định hình những công trình, rồi những công trình ấy quay lại định hình chúng ta.
Với ông, Nhà Trắng không đơn thuần là một tòa nhà công vụ, mà là biểu tượng mang trong mình toàn bộ lịch sử và ký ức của một quốc gia, nên bất kỳ ai có trách nhiệm với nó cũng cần tuân thủ đúng quy trình trước khi quyết định điều gì nên giữ lại, điều gì nên phá bỏ.
Lập luận này không hề mới trong tư duy của Roberts, người từ lâu đã coi trọng vai trò định chế của các cơ quan nhà nước. Nhưng đặt trong bối cảnh ông từng là tác giả của phán quyết quan trọng ủng hộ quyền miễn trừ hình sự cho Tổng thống Trump vào năm 2024, hay tham gia phán quyết trao cho Tổng thống quyền sa thải người đứng đầu các cơ quan độc lập chỉ mới hồi tháng Sáu vừa qua, sự phản đối lần này càng trở nên đáng chú ý.
Một di sản vẫn còn nhiều tranh cãi
Chính vì thế mà nhiều nhà bình luận, trong đó có một bài xã luận đăng trên tờ New York Times, đã đặt câu hỏi liệu một bản ý kiến bất đồng, dù được viết trang trọng và giàu chất văn chương, có đủ sức làm dịu đi những chỉ trích kéo dài suốt nhiều năm rằng ông đã quá dễ dãi trước những yêu cầu mở rộng quyền lực của Nhà Trắng. Bài viết cho rằng việc đứng lên phản đối một Tổng thống đầy tham vọng trong một vụ việc mang tính biểu tượng như phòng khiêu vũ không thể xóa nhòa cả một quá trình dài hơn, nơi tòa án dưới sự dẫn dắt của ông đã dần dà nới lỏng những giới hạn vốn được thiết kế để kiểm soát quyền lực hành pháp.
Ở chiều ngược lại, cũng có ý kiến cho rằng chính sự thận trọng và nhất quán trong triết lý pháp lý của Roberts, một người luôn đặt tính chính danh và uy tín của tòa án lên hàng đầu, mới là điều giúp ông giữ được sự độc lập cần thiết để dám lên tiếng đúng lúc, ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với việc phải đối đầu với chính vị Tổng thống thuộc đảng đã đưa ông lên ghế Chánh án gần hai thập kỷ trước.
