Israel mở rộng khu định cư nhằm tái cấu trúc Bờ Tây, gây lo ngại quốc tế

Vào tháng 9 năm 2023, tại một buổi lễ ở khu định cư trên Bờ Tây bị chiếm đóng, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã khẳng định rõ ý định: "Chúng tôi sẽ thực hiện lời hứa rằng sẽ không có nhà nước Palestine." Ông đồng thời ký một thỏa thuận thúc đẩy mở rộng khu định cư tại khu vực E1, nằm phía đông Jerusalem.

Việc chính phủ Israel công bố đấu thầu xây dựng khoảng 1.200 căn nhà mới tại đây trong những ngày gần đây đã nhận phải sự lên án rộng khắp từ cộng đồng quốc tế. Theo luật quốc tế, tất cả các khu định cư đều bất hợp pháp trên đất chiếm đóng, nên các kế hoạch xây dựng ở E1 từng bị trì hoãn nhiều thập kỷ dưới áp lực quốc tế.

Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc mô tả các kế hoạch này là mối đe dọa "tồn vong" đối với tương lai nhà nước Palestine. Một tuyên bố chung từ phía Vương quốc Anh, Pháp, Đức, Italia và Canada gọi dự án là "không thể chấp nhận" và sẽ "tạo ra sự chia cắt sâu sắc ở Bờ Tây." Liên minh châu Âu cũng lên tiếng phản đối mạnh mẽ.

Chủ tịch Chính quyền Palestine Mahmoud Abbas hoan nghênh những cuộc phản đối và kêu gọi các quốc gia này áp dụng "biện pháp thực chất để ngăn chặn kế hoạch E1."

Bờ Tây, cùng với Gaza và Cao nguyên Golan, bị Israel chiếm đóng trong cuộc chiến năm 1967 chống một liên minh các quốc gia Arab. Từ đó, Israel đã kiểm soát khu vực này bất chấp luật pháp quốc tế cấm việc định cư trên đất chiếm đóng.

Kể từ năm 1967, có khoảng 160 khu định cư được xây dựng trên Bờ Tây, hiện là nơi sinh sống của hơn 700.000 người Do Thái. Tuy nhiên, từ năm 2022, kể từ khi Netanyahu trở lại nắm quyền với một liên minh cánh hữu ủng hộ việc mở rộng khu định cư, tốc độ xây dựng khu định cư đã tăng đáng kể, đặc biệt sau khi cuộc chiến Gaza bùng phát do vụ tấn công của Hamas ngày 7/10/2023.

Tại khu định cư Tzofim ở phía tây bắc Bờ Tây, phân tích ảnh vệ tinh của BBC Verify cho thấy có khoảng 185 tòa nhà mới được xây dựng kể từ năm 2022. Tương tự, khu định cư Kochav Hashahar cũng được mở rộng nhiều hướng với việc xây dựng thêm nhà cửa, đường sá và các khu định cư nhỏ mới.

Ngoài ra, hàng trăm khu định cư nhỏ - bất hợp pháp theo luật Israel và quốc tế - đã được thiết lập từ những năm 1990. Chính phủ Israel đã hợp pháp hóa hồi tố hàng chục trong số đó.

Khu định cư E1 đang gây tranh cãi dữ dội bởi vị trí đặc biệt trên bản đồ. Việc phát triển khu vực này sẽ chia cắt Bờ Tây làm hai, cô lập Đông Jerusalem khỏi phần còn lại của lãnh thổ.

Các đối thủ dự án cảnh báo điều này sẽ ngăn cản việc thành lập nhà nước Palestine bằng cách cắt đứt khu vực phía bắc Bờ Tây khỏi phía nam và chặn đứng việc hình thành khu đô thị liền mạch giữa Ramallah, Đông Jerusalem và Bethlehem.

Nhóm giám sát phản đối định cư của Israel, Peace Now, cho biết chính phủ đang vội vàng ký hợp đồng với nhà thầu trước cuộc bầu cử tháng 10 để khiến chính phủ tiếp theo khó có thể hủy bỏ kế hoạch xây dựng.

Không chỉ khu định cư mà quyền kiểm soát quản lý Bờ Tây cũng đã chuyển từ quân sự sang quyền dân sự do Bộ trưởng Tài chính cánh hữu Bezalel Smotrich phụ trách. Sự chuyển giao này dẫn đến việc xây dựng mạnh mẽ mạng lưới giao thông nối các khu định cư, đồng thời chia cắt các thị trấn và làng mạc Palestine. Smotrich từng công khai cho rằng điều này "đảm bảo các khu định cư sẽ không chỉ tồn tại trên giấy mà được thiết lập trên thực địa."

Tháng 5 năm 2024, chính phủ Israel thông báo chi hơn một tỷ shekel (khoảng 360 triệu USD) cho xây dựng đường sá mới tại Bờ Tây nhằm "thắt chặt kiểm soát lãnh thổ."

Cùng với việc mở rộng khu định cư, bạo lực của người định cư chống lại người Palestine cũng gia tăng. Gần đây, hai ngôi nhà của người Palestine bị bao vây, mất nước và điện. Đại sứ Mỹ Mike Huckabee, thường ủng hộ các khu định cư, phải lên án vụ việc là "hành động khủng bố và phạm tội."

Tổng hợp lại, các hành động trên khiến người Palestine và những người ủng hộ nhà nước Palestine lo ngại rằng hiện trạng "thực tế trên mặt đất" sẽ làm cho việc thành lập nhà nước Palestine trở nên không khả thi.

Nhiều quan chức cấp cao Israel xem đây là chiến lược có chủ đích. Bộ trưởng Smotrich từng tuyên bố năm 2024 xây dựng khu E1 nhằm "thiết lập chủ quyền tại Judea và Samaria trước trên thực địa rồi qua luật pháp... Sứ mệnh cả đời tôi là ngăn chặn việc thành lập nhà nước Palestine."

Kế hoạch đấu thầu mở rộng E1 công bố chỉ vài tháng trước cuộc bầu cử căng thẳng và ảnh hưởng lớn tại Israel. Netanyahu và các đồng minh hy vọng việc thúc đẩy dự án sẽ củng cố sự ủng hộ từ cử tri cánh hữu, hoặc chí ít tạo ra những thực tế mới khó có thể đảo ngược.

Bài viết tổng hợp từ phóng viên Joe Inwood và Barbara Metzler của BBC, cùng phân tích của BBC Verify và đồ họa của Tom Shiel và Mesut Ersoz.