Tình trạng kê đơn kháng sinh quá mức ở các nước giàu gây lo ngại toàn cầu

Kháng thuốc kháng sinh đang tiếp tục tăng trên quy mô toàn cầu, trở thành một vấn đề y tế nghiêm trọng. Theo thông tin từ Viện Robert-Koch tại Berlin, khoảng 6% các trường hợp nhiễm trùng do vi khuẩn ở Đức liên quan đến các chủng vi khuẩn kháng thuốc, trong đó có khoảng 9.700 người tử vong trực tiếp do các vi khuẩn này. Trên phạm vi toàn cầu, số ca tử vong do kháng thuốc được ước tính lên đến 1,14 triệu người mỗi năm.

Nguyên nhân chính gây ra tình trạng này là do việc sử dụng kháng sinh quá mức và không đúng cách, đặc biệt là các loại kháng sinh dự trữ có hiệu lực cao. Việc sử dụng kháng sinh tạo áp lực chọn lọc lên vi khuẩn, dẫn đến sự sinh tồn và phát triển của những chủng vi khuẩn có khả năng kháng thuốc, làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh tái phát và khó kiểm soát.

Nhóm nghiên cứu dẫn đầu bởi Aislinn Cook thuộc City St George’s, University of London đã tiến hành phân tích chi tiết việc sử dụng kháng sinh ở 186 quốc gia, dựa trên báo cáo vào năm 2019. Dựa trên các trường hợp bệnh xác định, tình trạng kháng thuốc và điều kiện sống, họ ước tính tổng mức nhu cầu kháng sinh trên toàn cầu là khoảng 43 tỷ liều hàng ngày, tăng nhẹ so với khoảng 40,2 tỷ liều ghi nhận vào năm 2018.

Một điểm nổi bật trong nghiên cứu này là sự phân bố không đồng đều của các nhóm kháng sinh sử dụng trên toàn cầu, được phân chia theo tiêu chuẩn AWaRe của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Theo đó, nhóm "Access" gồm các kháng sinh phổ hẹp và chủ yếu được dùng cho các nhiễm trùng thường gặp như penicillin, được khuyến nghị chiếm khoảng 70% lượng tiêu thụ trên toàn thế giới vào năm 2030. Nhóm nghiên cứu còn ước tính nhóm này nên chiếm tới 77% tổng lượng kháng sinh sử dụng.

Tại Đức, chiến lược chống kháng thuốc DART đề ra mục tiêu 65% kháng sinh sử dụng thuộc nhóm Access vào năm 2030, trong khi dữ liệu năm 2024 cho thấy tỷ lệ thực tế đạt 62,5%. Nhóm "Watch" có phổ tác dụng rộng hơn, áp dụng trong một số trường hợp nhiễm trùng cụ thể khi kháng sinh nhóm Access không hiệu quả, chiếm 36,2% tổng lượng sử dụng kháng sinh tại Đức năm 2024. Ngược lại, nhóm "Reserve" được coi là phương án cuối cùng cho các chủng vi khuẩn đa kháng thuốc, chỉ chiếm 0,5% tổng lượng kháng sinh sử dụng tại Đức, được dùng rất hạn chế để tránh tạo ra các chủng kháng mới.

Phân tích dữ liệu của 67 quốc gia hoặc vùng lãnh thổ với số liệu cụ thể, nhóm nghiên cứu nhận thấy 48 quốc gia sử dụng kháng sinh quá mức so với nhu cầu ước tính, phần lớn là các nước có thu nhập cao. Đặc biệt, 99% trong số các quốc gia này sử dụng quá nhiều kháng sinh nhóm Watch, vượt mức khuyến cáo, đồng thời khoảng 42% số nước lại dùng quá ít kháng sinh nhóm Access thông dụng. Đức cũng nằm trong số các quốc gia này.

Trong khi đó, các nước nghèo hơn chủ yếu ở khu vực châu Phi hạ Sahara thường dùng không đủ nhóm kháng sinh Reserve so với nhu cầu thực tế cao hơn, xuất phát từ nhiều lý do trong đó có chi phí và quyền sở hữu bằng sáng chế của thuốc, khiến việc triển khai kháng sinh dự trữ bị hạn chế. Theo phân loại thu nhập được phân thành bốn nhóm từ poorest (Cluster 1) tới richest (Cluster 4), Đức và một số quốc gia phát triển khác thuộc nhóm giàu nhất, với Thụy Sĩ được chọn làm chuẩn so sánh trong nhóm này.

Nhiều chuyên gia bày tỏ quan điểm trái chiều về phương pháp và kết quả nghiên cứu. Giáo sư Mathias W. Pletz từ Đại học Jena cho rằng mặc dù ý tưởng xác định "mức tiêu thụ tối ưu" kháng sinh cho từng quốc gia là hữu ích, nhưng phân tích chưa phản ánh hết sự đa dạng và phức tạp trong từng quốc gia, thậm chí giữa các vùng trong cùng nước như Đức hay Thụy Sĩ.

Ông cũng nhấn mạnh không đề cập đến yếu tố kinh tế và khả năng tiếp cận thuốc, dẫn tới tình trạng thuốc dự trữ ít được sử dụng ở các nước nghèo do giá cao và các rào cản pháp lý về bằng sáng chế. Ngược lại, các nước giàu có điều kiện chăm sóc sức khỏe tốt, nên người bệnh có nguy cơ nhiễm trùng cao hơn cũng được điều trị nhiều hơn, dẫn đến nhu cầu sử dụng kháng sinh lớn hơn.

Phản biện từ chuyên gia Winfried Kern từ Đại học Freiburg chỉ ra hạn chế trong việc gom nhóm các quốc gia có điều kiện và văn hóa khác biệt vào cùng phân nhóm, đồng thời cảnh báo dữ liệu không đầy đủ, đặc biệt với các nước thu nhập thấp. Tuy vậy, ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của thông điệp nghiên cứu về sự thiếu hụt tài nguyên y tế tại các quốc gia nghèo dẫn tới tình trạng sử dụng kháng sinh chưa đầy đủ và thiếu hiệu quả.

Tại Đức, mặc dù còn những bất cập, chất lượng kê đơn kháng sinh đã được cải thiện đáng kể trong thập kỷ qua, cả trong bệnh viện và chăm sóc ngoại trú, theo đánh giá của chuyên gia.

Theo FAZ

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.