Sự trở lại mạnh mẽ của văn học dân gian Nga qua góc nhìn của Evgeny Vodolazkin

Alexander Nikolayevich Afanasyev là một nhân vật đặc biệt trong lĩnh vực văn học cổ điển và dân gian Nga, song tài liệu sử học thế kỷ 19 chưa đánh giá đúng vai trò của ông. Evgeny Vodolazkin, một chuyên gia về văn học cổ đại và dân gian Nga, cho rằng đó là do thời đại của Afanasyev, khi khoa học chưa được định hình rõ ràng như hiện nay và còn chịu ảnh hưởng của các tiêu chuẩn khoa học trung cổ. Các nhà nghiên cứu thường dựa nhiều vào tưởng tượng và suy đoán, thậm chí tạo ra những hình tượng không có thực từ các lỗi chép văn bản. Một ví dụ nổi bật là câu chuyện "Sự tích về Vương quốc Ấn Độ" kể về những người có mắt và miệng ở ngực, vốn là kết quả lỗi đánh máy tỉ mỉ từ các bản thảo.

Vodolazkin nhận định ngày nay khoa học trở nên nghiêm ngặt hơn và loại bỏ những giả thuyết không có thật, điều này khiến nhiều quan điểm của Afanasyev bị phê phán là phát triển "thần thoại bàn giấy". Tuy nhiên, sự gắn bó sâu sắc của ông với văn học dân gian Nga vẫn rất rõ ràng khi từ lâu người dân đã liên kết truyện cổ tích với tên tuổi Afanasyev.

Thuật ngữ "truyện cổ tích cấm kỵ" không phải ám chỉ việc được truyền lại bằng di chúc, mà là chỉ những câu chuyện thuộc loại bí mật và thường bị cấm phổ biến vì tính chất gợi dục của chúng. Bản in đầu tiên ở Thụy Sĩ được đặt tên "Truyện dân gian Nga không dành cho in ấn, tục ngữ và thành ngữ bí mật" và hiện bản thảo gốc được lưu giữ tại Pushkin House. Sự tồn tại của loại truyện này cho thấy tính đa dạng và phức tạp trong văn hóa dân gian Nga, góp phần khám phá sâu nét đặc trưng trong xã hội và tư duy người Nga.

Theo Vodolazkin, yếu tố tính dục vốn là một phần nhạy cảm trong văn hóa và hệ thống giá trị, nhưng truyền thống dân gian là nơi duy nhất cho phép vượt qua các giới hạn, khẳng định sự tự do trong biểu đạt. Ví dụ, câu đố dân gian cũng có khía cạnh này nhưng đáp án lại rất trong sáng, phản ánh ý nghĩa đa tầng của truyện dân gian Nga.

Kỷ niệm 200 năm ngày sinh của Afanasyev không chỉ là dịp tưởng nhớ, mà còn đánh dấu một làn sóng quan tâm tái sinh mạnh mẽ với văn hóa dân gian Nga. Các bộ phim bom tấn dựa trên nhân vật truyền thống như Baba Yaga, Kolobok, Koschei Bessmertny, Finist - Bright Falcon, thậm chí cả Cheburashka, hiện đang tràn ngập màn ảnh rộng và trở thành đề tài nóng trong ngành giải trí.

Bản thân Vodolazkin liên hệ sự trở lại này với những thay đổi xã hội toàn cầu và sự chuyển dịch văn hóa từ Thời kỳ hiện đại sang một dạng "trung cổ mới". Điều này phản ánh nhu cầu tìm kiếm giá trị tinh thần trong một thế giới ngày càng khoa học khó hiểu và xa rời cuộc sống thường nhật của đại đa số con người.

Vodolazkin nhấn mạnh sự khác biệt giữa khoa học hiện đại ngày nay, vốn thường rất khó hiểu và tách rời thực tế, với sự gần gũi và biểu tượng phong phú của truyện dân gian. Từ việc giải thích tại sao các nhân vật truyền thống lại được nhắc đến nhiều trong đời sống đương đại đến mối liên hệ với các nhà văn cổ điển Nga như Maxim Gorky, người từng coi Baba Yaga và Ivan the Fool là những nhân vật quan trọng trong văn học thế giới, ông chia sẻ cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa huyền thoại, hiện thực xã hội và nhận thức trong đời sống hiện nay.

Chính sự thay đổi trong nhận thức của con người hiện đại, với kiến thức khoa học ngày càng phức tạp và ít ai hiểu sâu, đã tạo nên sự hấp dẫn đối với thế giới huyền thoại. Theo Vodolazkin, con người không thể sống chỉ bằng vật chất, mà luôn khát khao những điều siêu hình và tinh thần. Điều này lý giải tại sao các nhân vật truyện cổ tích truyền thống Nga được tái hiện rộng rãi trên màn hình lớn, trở thành biểu tượng văn hóa độc đáo cũng như một hình thức kháng cự văn hóa trước sự khô khan của khoa học hiện đại.

Mặc dù các nền văn hóa dân gian thế giới đều sử dụng các archetype tương tự, Vodolazkin cho rằng giá trị của Afanasyev thể hiện ở việc ông đã tạo ra một tập hợp quan trọng các truyện cổ tích Nga, trở thành nền tảng cho nghiên cứu văn học dân gian nước này. Những câu chuyện này mang dấu ấn đặc thù giúp hiểu rõ hơn "mã văn hóa" Nga mà khó có thể tìm thấy trong các nền văn hóa khác.

Cuối cùng, những bộ phim dựa trên truyện cổ tích Nga hiện đại hóa với các tình tiết và nhân vật được làm mới như "Po shchuchyemu veleniyu", "The Flying Ship", "Tsarevna Frog", "Finist: The First Bogatyr" đều cho thấy sức sống bền bỉ và khả năng thích nghi của truyền thống dân gian trong xã hội hiện đại.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.