Éric Sadin phân tích sự kết thúc của sáng tạo con người trong kỷ nguyên kỹ thuật số

Nhà triết học Éric Sadin mô tả hình ảnh những người chăm chú nhìn vào màn hình điện thoại trong các phương tiện công cộng như một biểu tượng cho sự biến đổi xã hội và chính trị hiện đại. Theo ông, việc con người bị cuốn hút vào việc sử dụng thiết bị cá nhân như điện thoại đã khiến khái niệm không gian công cộng bị xói mòn, khi mỗi cá nhân bị thu hẹp trong một thế giới riêng tư, tách biệt khỏi cuộc sống chung. Sadin còn cảnh báo thêm, hành động nghiêng người về phía màn hình không chỉ là sự tập trung mà còn là dấu hiệu của sự vâng lời và khuất phục trước một dạng quyền lực mới, liên kết chặt chẽ với công nghệ máy móc, ảnh hưởng sâu sắc đến ngôn ngữ và suy nghĩ của chúng ta.

Sadin cho rằng tính tiện lợi và sự hữu ích là những yếu tố then chốt khiến con người nhanh chóng tiếp nhận thế giới kỹ thuật số cũng như trí tuệ nhân tạo (AI) sinh tạo. Ông nhấn mạnh sự chuyển đổi trong tư duy sáng tạo bắt đầu từ khi ChatGPT ra mắt ngày 30/11/2022. Không giống như công cụ giúp giảm nhẹ công việc nặng nhọc, AI hiện đại đang thay thế cả những nhiệm vụ sáng tạo và trí tuệ, vốn mang nhiều ý nghĩa đối với người thực hiện. Qua đó, Sadin dẫn lại khái niệm về sự tha hóa lao động của Marx, khi con người mất đi sự kết nối với sản phẩm và hoạt động của chính mình, nay được mở rộng thành sự chiếm lĩnh toàn diện tính nhân văn của con người bởi AI.

Đối với Sadin, xã hội hiện nay là một 'kỷ nguyên công nghệ tự do' (tecnoliberalismo), trong đó kỹ thuật không còn là công cụ phục vụ con người mà con người trở thành phương tiện trong tay công nghệ. Ông cảnh báo rằng AI sinh tạo và các tiến bộ tương lai có thể giúp tạo dựng xã hội dự đoán được mọi hành vi, làm cho cá nhân mất đi ảnh hưởng xã hội. Cơ chế kiểm soát này đã tồn tại và con người đang vô tình tiếp tay cho sự phát triển của nó.

Ngoài ra, ông đặt ra giả thuyết về việc công nghệ có thể buộc con người phải đạt được hiệu suất vượt qua khả năng tự nhiên, từ đó thúc đẩy sự xuất hiện của một phiên bản nhân tạo nhanh nhẹn và hiệu quả cao. Tuy nhiên, câu hỏi được đặt ra là liệu máy móc có thể thay thế được sự sáng tạo, trực giác và cảm xúc phong phú của con người hay không. Dù AI giúp giảm rủi ro và sai sót, đồng thời tối ưu hóa con đường đạt kết quả, Sadin băn khoăn về khả năng tồn tại của một thế giới thiếu đi sự ngẫu nhiên, bất định và lỗi – yếu tố có thể dẫn đến những phát hiện quan trọng.

Theo Sadin, AI sinh tạo hoạt động theo các mẫu hình tinh thần khuôn mẫu và tạo ra ngôn ngữ dựa trên sự lặp lại của những điều đã tồn tại, dẫn đến sự phá hủy khả năng suy nghĩ độc lập. Kỹ thuật trở thành kẻ săn mồi của bản chất con người, đặc biệt ở lĩnh vực tư duy. Con người dễ dàng chấp nhận sự cơ khí hóa trong ngôn ngữ và nhận thức về một thế giới có thể kiểm soát hoàn toàn mà không có sức phản kháng đáng kể.

Mặc dù có thể so sánh với những lỗi sai trong các bản dịch do AI tạo ra và phải được chỉnh sửa bởi con người, Sadin lo ngại rằng chúng ta lại chấp nhận sản phẩm AI như là hiện thực và sự thật chỉ vì lý do thực dụng.

Sự phân tách giữa ngôn ngữ và chủ thể - khi AI của chúng ta đang dần chiếm lĩnh khả năng nói và suy nghĩ - dẫn đến sự biến đổi sâu rộng trong chính khái niệm về chủ thể cũng như các mối quan hệ xã hội. Sadin gọi đây là hình thức "tư bản ngôn ngữ", trong đó mỗi cá nhân vừa là nguồn cảm hứng vừa là nguyên liệu thô tạo nên sức mạnh cho công nghệ.

Nhà triết học tin rằng chúng ta cần bảo vệ vốn trí tuệ và nhân văn như một nguồn tạo giá trị và công cụ chống lại sự xâm lấn kỹ thuật, bởi lẽ đây là tài sản quan trọng trong xã hội số hiện nay.

Sadin cũng chỉ ra rằng trong bối cảnh xã hội ngày nay, xu hướng muốn tránh né khổ cực và thời gian bỏ ra cho công việc thường được lý tưởng hóa, dẫn đến nguy cơ mất đi sự trân trọng với lao động. Trong khi một số công việc mang tính lao động thể chất và mệt mỏi, AI hiện đang hướng tới thay thế những công việc đòi hỏi trình độ cao, kỹ năng và sự sáng tạo. Điều này tiềm ẩn nguy cơ khiến kiến thức và kỹ năng con người bị đánh đổi để phục vụ một thế giới mà con người dần trở nên không còn vai trò.

Cuốn sách 'El desierto de nosotros mismos' do Éric Sadin viết và được Caja Negra Editora xuất bản đã giúp độc giả nhận diện những thách thức to lớn mà công nghệ và AI đặt ra đối với bản sắc và sáng tạo của con người trong thời đại mới.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.