Lãnh đạo mới của Hamas đối mặt thách thức hàn gắn chia rẽ và duy trì quan hệ Iran

Khalil al-Hayya vừa được bầu làm lãnh đạo mới của Hamas sau một cuộc bỏ phiếu rất sít sao với tỷ số 35-34 trước Khaled Meshaal, cựu trưởng ban chính trị của phong trào này. Việc bầu chọn diễn ra sau gần hai năm tập thể lãnh đạo nắm quyền kể từ khi Yahya Sinwar, người tiền nhiệm của al-Hayya, qua đời tháng 10 năm 2024. Kết quả bầu cử thể hiện rõ sự chia rẽ nội bộ sâu sắc giữa các phe phái trong Hamas, đặc biệt liên quan đến mối quan hệ ngày càng quan trọng với Iran. Tranh cãi xoay quanh việc liệu phong trào có thể đoàn kết các dòng chảy đối lập hay không, hay chiến thắng của al-Hayya sẽ giúp củng cố ảnh hưởng của phe thân Tehran.

Hamas được thành lập vào tháng 12 năm 1987, ban đầu là dự án chung của một số tổ chức dưới sự bảo trợ của nhóm Anh em Hồi giáo ở khu vực Bilad al-Sham (Lêvant). Ban đầu, phong trào được kiểm soát chủ yếu bởi nhóm Anh em Hồi giáo tại Gaza với cấu trúc lãnh đạo đơn giản gồm Hội đồng Shura bầu ban điều hành. Đội ngũ ban đầu gồm các nhân vật như Sheikh Ahmed Yassin và Abdulaziz al-Rantissi.

Tuy nhiên, sau khi công bố chịu trách nhiệm về các hoạt động kháng chiến, Hamas chịu đợt đàn áp mạnh của lực lượng chiếm đóng Israel, khiến hầu hết các lãnh đạo cấp cao bị bắt giữ hoặc loại bỏ. Điều này khiến vai trò lãnh đạo chuyển dần sang các tổ chức ở nước ngoài, điển hình là Mousa Abu Marzouk và sau này là Khaled Meshaal, người lãnh đạo ban chính trị của phong trào cho tới năm 2017.

Dưới thời Khaled Meshaal, Hamas thiết lập cơ cấu lãnh đạo ba mảng: Gaza, Bờ Tây và cộng đồng người Palestine ở nước ngoài, mỗi mảng có Hội đồng Shura và ban điều hành riêng. Ý định là phân quyền và phân công rõ ràng, nhưng thực tế đã dẫn đến hành chính cồng kềnh, trùng lặp nhiệm vụ và mâu thuẫn giữa các bộ phận.

Hamas chuyển lãnh đạo đến Damascus trong gần một thập niên giúp mở rộng quan hệ quốc tế, đồng thời tạo cơ sở cho trục kháng chiến giữa Iran, Syria, Hezbollah và các nhóm Palestine. Quan hệ với Iran trở nên ngày càng quan trọng trong bối cảnh nhiều nước Ả Rập ủng hộ phe đối lập trong khu vực.

Mối quan hệ giữa Hamas và Iran bị thử thách nghiêm trọng trong thời kỳ Mùa Xuân Ả Rập. Hamas ủng hộ các cuộc biểu tình chống chính phủ trong khi từ chối yêu cầu của Iran ủng hộ chính quyền Syria trong cuộc đàn áp các cuộc nổi dậy. Kết quả, Hamas rút khỏi Damascus đến Doha và mất nhiều lợi thế chính trị tích luỹ trước đó.

Điều này tạo nên sự chia rẽ sâu sắc trong nội bộ phong trào, đặc biệt khi Hamas chịu áp lực cả từ các chính phủ Ả Rập phản đối phong trào nổi dậy và từ Iran về việc đứng về phe nào. Iran bắt đầu lựa chọn các phe phái trong Hamas để cung cấp hỗ trợ tài chính theo ý mình, làm suy yếu dòng lãnh đạo do Meshaal đại diện và củng cố phe thân Iran.

Dẫu chiến thắng sít sao mang lại cho al-Hayya vị thế lãnh đạo nhưng không phải là sự ủng hộ tuyệt đối từ toàn bộ phong trào. Ông đứng trước nhiệm vụ khó khăn là hàn gắn những rạn nứt kéo dài hơn một thập kỷ, tập hợp các luồng quan điểm khác nhau lại với nhau, đồng thời giữ vững tầm nhìn chính trị độc lập và rõ ràng của Hamas.

Thành bại của Khalil al-Hayya sẽ quyết định liệu kết quả bầu cử này có mở ra giai đoạn đoàn kết mới cho Hamas hay chỉ là bước tiếp theo trong quá trình củng cố quyền lực của phe thân Iran, gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự toàn vẹn của phong trào.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.