Thời đại suy vong không niềm vui: Khi sự thụ hưởng trở nên vô vị

Ngày nay, với kết nối Internet cùng một khoản chi tiêu tùy ý, người ta có thể dễ dàng tiếp cận vô số lựa chọn giải trí hấp dẫn: từ mua sắm thời trang, thưởng thức ẩm thực đa dạng giao tận nơi, tới các hoạt động như xem phim khiêu dâm, chơi cờ bạc hay lướt mạng xã hội vô tận với những hình ảnh màu sắc đầy mê hoặc. Thậm chí, một số còn tìm đến chatbot để được an ủi, cảm giác mình là người đặc biệt nhất trong hàng triệu người dùng. Song, dù nhiều sự lựa chọn là vậy, cảm giác trống rỗng và chán nản lại lan rộng, khi sự kích thích quá mức song hành cùng sự nhàm chán kéo dài. Đây chính là hiện tượng được gọi là “thời đại suy vong không niềm vui”.

Khái niệm suy vong gắn liền với sự suy thoái văn hóa trong bối cảnh thịnh vượng từng xuất hiện từ thời Hy Lạp và La Mã cổ đại. Ví dụ như hoàng đế La Mã Elagabalus phục vụ món óc chim hồng hạc cháy, trang trí thức ăn bằng ngọc trai, hay truyền thuyết về Nero với những cảnh giết người kinh hoàng. Sự thái quá trong lối sống này thường bị xem là dấu hiệu xuống cấp văn hóa, phản ánh sự sa sút các chuẩn mực và lý tưởng xã hội.

Sự phê phán suy vong thường đến từ các nhà bảo thủ chính trị, như cây bút Ross Douthat hay tỷ phú Peter Thiel, những người cáo buộc sự đình trệ văn hóa và kinh tế ở khu vực phương Tây. Thậm chí, nhà văn JD Vance ví nước Mỹ như một “nền văn minh vĩ đại” đang xuống cấp. Tuy nhiên, một số lý thuyết gia cánh tả cũng lo ngại xã hội giàu có hiện đại lâm vào trạng thái tê liệt, khi tương lai dần bị “hủy bỏ chậm rãi”, theo nhà lý luận Italia Franco Berardi.

Bất chấp sắc thái tiêu cực, trong quá khứ, những giai đoạn suy đồi đã tạo nên những bứt phá nghệ thuật ấn tượng như phong cách Rococo trước Cách mạng Pháp, những tấm lụa xa hoa của Ottoman cuối thế kỷ 19 hoặc nền nghệ thuật thí nghiệm và đời sống đêm tại Berlin thời Weimar. Văn hóa suy đồi không chỉ dừng lại ở việc phê phán mà còn là sự phản loạn, đề cao khoái cảm và nghệ thuật để chống lại sự trì trệ xã hội.

Ở cuối thế kỷ 19, các nghệ sĩ như Oscar Wilde và Aubrey Beardsley khai phóng nghệ thuật với niềm đam mê sự xa hoa, hình thức và những biểu hiện táo bạo về giới tính và luân lý, nhằm phản kháng xã hội bảo thủ và tiêu chuẩn phương Tây đương thời. Họ đề cao khoái cảm "vô dụng", tận hưởng cuộc sống vì chính những phút giây hiếm hoi ấy. Nhưng ngày nay, các biểu hiện ấy đã co cụm lại thành những hình thức công nghệ hóa và kiểm soát, như thuốc GLP-1 biến niềm vui ăn uống thành một “vấn đề” cần giải quyết, hay việc can thiệp y học làm đẹp đột phá để tối ưu hình thể, trong khi trí tuệ nhân tạo đóng vai trò như người phục vụ sẵn sàng tạo niềm vui nhân tạo.

Thời đại ngày nay không phải là thời kỳ quá suy đồi, mà là giai đoạn đã tiếp nhận bề ngoài của sự suy đồi - xa hoa, thừa thãi, phù phiếm - nhưng đánh mất cam kết thực sự với khoái cảm. Văn hóa hiện đại thờ ơ với khoái cảm thật sự, bị chi phối bởi tối ưu hóa bản thân, sự kích thích vô cảm do thuật toán tạo ra và những lời hứa hẹn hào nhoáng về sự hài lòng tức thì. Người dùng có thể có mọi thứ họ muốn nhanh đến mức không tưởng, nhưng điều đó không bù đắp được cảm giác vô vị, thiếu hứng thú sâu sắc.

Bryan Johnson - tỷ phú công nghệ với lối sống khắc nghiệt nhằm kéo dài tuổi thọ - là hình mẫu cho trào lưu tối ưu hóa bản thân cực đoan. Anh không dùng rượu, tránh nắng, sống khép kín và ăn uống cực kỳ điều độ. Hàng ngày, Johnson dùng tới 111 viên thuốc và theo dõi sức khỏe một cách chi tiết đến mức kỳ quái, sẵn sàng hiến huyết tương cho con trai để nghiên cứu. Chi phí cho chu trình này lên đến 2 triệu USD một năm.

Johnson có nét tương đồng với nhân vật Duke Jean des Esseintes trong tiểu thuyết "Against the Grain" năm 1884, vốn là biểu tượng văn hóa suy đồi thế kỷ 19. Tuy nhiên, trong khi des Esseintes đắm chìm trong khoái cảm và nghệ thuật tinh tế, Johnson lại coi khoái cảm cơ thể là đe dọa, phải kiểm soát nghiêm ngặt để duy trì sự sống lâu dài.

Phong cách sống của Johnson không phải ngoại lệ mà là đại diện cho tư tưởng mới ở tầng lớp tỷ phú công nghệ, nơi khoái cảm thể chất được biến thành dự án cải tiến kỹ thuật. Một số phụ nữ giàu có còn tìm đến các dịch vụ chăm sóc y tế riêng biệt như phòng khám OB-GYN của bác sĩ Sally Greenwald, được mệnh danh là “Câu lạc bộ âm đạo của tỷ phú”, giúp kéo dài “thời gian yêu” với các liệu pháp hormone và thiết bị kiểm soát riêng biệt.

Sự bất bình đẳng thu nhập sâu sắc khiến cách thức cảm nhận khoái cảm bị chi phối theo vị trí xã hội. Đối với tầng lớp giàu có, niềm vui thường trở thành phương tiện phô trương địa vị hoặc kênh thể hiện gu thẩm mỹ. Trong khi đó, phần lớn người dân còn lại bị thúc đẩy tối ưu hóa bản thân hoặc tìm kiếm những dạng kích thích gợi lên cảm giác hạnh phúc tức thời do các thuật toán tạo ra, nhưng lại thiếu chiều sâu và thực sự vui sướng.

Một ví dụ điển hình cho văn hóa này là sự phổ biến thuốc GLP-1 như Ozempic, Wegovy vào Mounjaro nhằm kiểm soát cân nặng đang lan rộng nhanh chóng. Một khảo sát Gallup năm 2025 ở Mỹ cho thấy 1/8 người trưởng thành sử dụng thuốc này và thị trường toàn cầu dự kiến tăng lên 190 tỷ USD đến năm 2035. Mặc dù thuốc giúp ích trong việc giảm cân, nhiều người dùng phàn nàn rằng họ mất đi sự thèm muốn và khoái cảm không chỉ trong ăn uống mà còn cả trong đời sống cảm xúc và xã hội.

Điều này phản ánh cách thức mà nền văn hóa hiện đại kiểm soát và hạn chế khoái cảm, biến trải nghiệm con người thành một quy trình có thể điều chỉnh được thay vì sự tận hưởng tự nhiên. Thời kỳ suy đồi trước đây từng tôn vinh sự phồn thịnh và thỏa mãn giác quan, còn ngày nay, sự suy đồi mang hình thái bi quan, ức chế và rỗng tuếch.

The Roses of Heliogabalus (1888) của Lawrence Alma-Tadema và The Fruit Bearers (1896) của Aubrey Beardsley là minh chứng cho sự khác biệt giữa thời xưa và nay trong quan điểm về sự xa hoa và khoái cảm.