Khó khăn trong phòng cháy chữa cháy rừng gia tăng, các biện pháp ứng phó hiệu quả được đề xuất

Mùa hè năm 2023 chứng kiến đợt cháy rừng dữ dội lan rộng khắp châu Âu, trong đó nhiều đám cháy lớn bùng phát tại Pháp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Italy, Vương quốc Anh và ngay cả Na Uy. Nguyên nhân chính là do các đợt sóng nhiệt kéo dài, thời tiết khô hạn tiếp diễn đã tạo điều kiện thuận lợi cho các đám cháy bùng phát và lan rộng.

Tương tự, tại Bắc Mỹ, đặc biệt là ở Canada và Mỹ, hàng trăm vụ cháy rừng đã diễn ra liên tục trong nhiều tuần trên khu rừng bắc cực rộng lớn kéo dài từ Yukon ở phía bắc đến Newfoundland ở phía đông. Đến ngày 24 tháng 7, diện tích bị thiêu rụi ít nhất 3,3 triệu hécta, tương đương hơn 8 triệu mẫu Anh, lớn hơn cả quốc gia Bỉ về diện tích.

Khói độc từ các đám cháy lan tỏa làm suy giảm chất lượng không khí và phủ bóng u ám lên nhiều thành phố lớn tại Canada và Mỹ, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người dân. Trong bối cảnh đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã chỉ trích Canada trên mạng xã hội về việc không quản lý rừng hiệu quả, bỏ qua các biện pháp bảo trì và loại bỏ tàn dư rừng.

Theo Amy Duchelle - quan chức cấp cao về lâm nghiệp của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO), việc loại bỏ vật liệu cháy trong rừng là một phần quan trọng, tuy nhiên quản lý rừng hiệu quả còn đòi hỏi nhiều biện pháp tổng hợp hơn. Đặc biệt tại Canada, việc dọn dẹp bụi rậm trên một diện tích rộng lớn và địa hình khó tiếp cận là điều không thể thực hiện triệt để.

Hiện tượng sóng nhiệt hạn hán kéo dài, do biến đổi khí hậu nhân tạo gây nên, khiến cây cối và lớp thảm thực vật ở dưới khô héo, làm gia tăng nguy cơ cháy rừng với mức độ cao, dễ lan rộng ngoài kiểm soát, kể cả những khu vực trước đây có độ ẩm cao và hiếm khi xảy ra hỏa hoạn. Với những khu rừng nhiệt đới ở vùng Amazon hay Đông Nam Á, vốn không thích nghi với cháy rừng, việc ngăn chặn nạn phá rừng và bảo vệ tầng tán rừng cùng thảm thực vật là rất quan trọng để giữ môi trường ẩm ướt, khó bắt lửa, đồng thời nâng cao khả năng ứng phó khi có nguy cơ cháy.

Ở châu Âu, các giải pháp quản lý bao gồm giám sát xuyên biên giới, ưu tiên trồng các loại cây chống cháy hơn là các giống cây dễ bắt lửa như thông đỏ; cùng với việc tái thiết các loài cây đa dạng giúp khôi phục và tăng tính bền vững của rừng, vốn đã suy giảm do canh tác và khai thác qua nhiều thế kỷ.

Ở một số khu vực, ngọn lửa đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sức khỏe hệ sinh thái rừng. Amy Cardinal Christianson, chuyên gia về cháy rừng người Métis bản địa ở miền Tây Canada, cho biết rừng Bắc cực Canada là rừng phụ thuộc vào cháy để duy trì sự cân bằng tự nhiên. Một số đám cháy theo chu kỳ tự nhiên giúp tạo ra đường ngăn cháy, kích thích sự mọc lên của cây non và phục hồi các hệ sinh thái, góp phần làm chậm sự lan rộng của cháy rừng ngoài kiểm soát.

Nghiên cứu cho thấy vài khu rừng đã tiến hóa để thích ứng với việc bị cháy định kỳ như một sự làm mới sinh thái; ngọn lửa loại bỏ các vật liệu thừa và giải phóng dinh dưỡng cho đất. Song mùa cháy rừng hiện nay ở Canada lại diễn ra sớm hơn, kéo dài hơn và bùng phát mạnh hơn so với chu kỳ bình thường, khiến công tác dập tắt gặp nhiều khó khăn.

Mùa hè năm 2023, diện tích cháy rừng ở Canada gấp khoảng năm lần trung bình hàng năm, làm tăng 23% lượng khí thải carbon do cháy rừng toàn cầu, với khói bụi có thể bay xa tới tận châu Âu. Christianson nhận định các phương pháp quản lý rừng truyền thống do người châu Âu áp dụng nhằm phục vụ ngành công nghiệp khai thác gỗ, với cách tiếp cận dập tắt hoàn toàn và ưu tiên trồng các loài cây đơn loài phát triển nhanh, không phù hợp với môi trường ở Canada và đã làm tăng nguy cơ cháy hơn.

Cô nhấn mạnh các đợt thiêu đốt kiểm soát có thể giúp giảm nguy cơ cháy rộng ngoài tầm kiểm soát.

Trước tình hình ngày càng phức tạp, các chuyên gia đang tập trung sang hướng giảm thiểu rủi ro và thích ứng với điều kiện thay đổi hơn là chỉ dập tắt cháy. Năm 2023, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp UN (FAO) thành lập Trung tâm Quản lý Cháy rừng Toàn cầu nhằm hỗ trợ các quốc gia đối phó với cháy rừng thông qua đào tạo, hợp tác và chia sẻ kiến thức.

Trung tâm ưu tiên ứng dụng công nghệ mới và dữ liệu hiện đại để giám sát và chỉ đạo ứng phó cháy rừng, phát triển nền tảng điện tử để chia sẻ thông tin, đồng thời thúc đẩy khả năng tương tác quốc tế và quản lý dựa vào cộng đồng địa phương.

Chuyên gia Christianson đã phối hợp với Trung tâm này xây dựng mạng lưới dựa trên kiến thức và kinh nghiệm bản địa. Cô cũng đã thiết lập mạng lưới hơn 200 người quản lý địa phương ở Canada để hỗ trợ công tác ứng phó cháy.

Trong đó, việc áp dụng đốt cháy văn hóa - các đám cháy nhỏ, có kiểm soát và cường độ thấp phù hợp với địa hình nhằm loại bỏ lớp thảm thực vật mục nát, bảo vệ hệ sinh thái và đa dạng sinh học, cũng như gìn giữ văn hóa địa phương - được chú trọng. Các đợt đốt theo quy trình chính phủ thường lớn hơn và không phải lúc nào cũng phù hợp với điều kiện môi trường, đôi khi tổ chức vào mùa hè khi thời tiết khô dễ dẫn đến nguy cơ cháy lan ra ngoài ý muốn.

Bên cạnh đó, các đợt đốt có kế hoạch văn hóa thường diễn ra vào đầu xuân hoặc cuối thu, dựa vào điều kiện tuyết và môi trường, song do biến đổi khí hậu đã làm thay đổi lịch trình này. Christianson đưa ví dụ với đất đai của cô: năm nay các đợt đốt diễn ra sớm hơn, vào tháng 2 thay vì tháng 4 hoặc 5 như thông thường.

Christianson cho biết cô thường xuyên thực hiện đốt cháy văn hóa trên vùng đất của mình và đã truyền lại kỹ năng này cho con gái. Qua trao đổi với tổ chức Deutsche Welle, cô nhấn mạnh mặc dù việc áp dụng các phương thức đốt cháy văn hóa khó có thể giống nhau giữa các cộng đồng đa dạng, nhưng nhìn chung có nhiều điểm tương đồng trong ý thức trách nhiệm quản lý cảnh quan và vai trò quan trọng của lửa trong việc duy trì sức khỏe của hệ sinh thái.

Những mục tiêu chính của cộng đồng bản địa là hướng tới các cảnh quan khỏe mạnh, có khả năng thích nghi tốt hơn trước các đợt cháy rừng. Điều này bao gồm việc phục hồi các vùng đất ngập nước để gia tăng khả năng chống chịu của hệ sinh thái, tái giới thiệu các loài bản địa như bò rừng tại Canada từng có số lượng hàng triệu con, giúp kiểm soát sự phát triển thực vật và giảm nguy cơ cháy lan rộng.

Ở châu Âu, phương pháp này cũng được áp dụng, với việc tái du nhập các loài như ngựa hoang và bò rừng châu Âu tại Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Christianson cho rằng cảnh quan lành mạnh sẽ dễ dàng ứng phó và thích nghi với các đợt cháy ngày càng gia tăng trong tương lai.

Brazil là quốc gia có sự tiến bộ đáng kể trong công tác quản lý cháy rừng tại khu vực Nam Mỹ. Amy Duchelle nhận định Brazil đã giảm đáng kể không chỉ tỷ lệ phá rừng mà còn số vụ cháy rừng ở Amazon nhờ vào sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước các cấp và chính sách quản lý cháy rừng tích hợp quốc gia.

Năm 2025, diện tích cháy rừng tại Brazil đạt mức thấp kỷ lục với khoảng 12,7 triệu hécta, tương đương diện tích Hy Lạp. Dữ liệu mới nhất từ hệ thống giám sát môi trường MapBiomas cho thấy gần một phần tư diện tích này thuộc vùng rừng Amazon, giảm 80% so với năm 2024 và giảm hơn 56% so với mức trung bình lịch sử trong 40 năm qua.

Riềng ở lưu vực Cerrado, một hệ sinh thái đồng cỏ savanna ở miền trung Brazil, nơi cháy rừng là một phần tự nhiên của hệ sinh thái, diện tích cháy không giảm do hạn hán kéo dài. Các chuyên gia cảnh báo hiện tượng El Nino sắp tới có thể làm tăng nguy cơ cháy do thời tiết khô hơn.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.