Hormuz trở thành điểm kiểm chứng tự do hàng hải trong xung đột Mỹ-Iran

Cuộc chiến giữa Mỹ và Iran, đã bước vào ngày thứ 130, không chỉ là một cuộc đối đầu về chương trình hạt nhân của Tehran mà còn trở thành một cuộc chiến về quyền tự do hàng hải tại eo biển Hormuz – một tuyến đường thủy chiến lược kết nối vịnh Persian và vùng biển quốc tế. Ngay sau tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc áp mức phí 20% đối với các hàng hóa đi qua vùng biển này trong phạm vi bảo vệ của Mỹ, ý tưởng này bị phản ứng và rút lại chỉ trong vòng một ngày, nhưng nó đã phơi bày thực trạng biến chuyển của cuộc xung đột.

Iran vẫn duy trì các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại mặc dù đã có thỏa thuận hợp tác về an toàn giao thông biển ký vào tháng 6, chứng tỏ nước này kiên quyết dùng quyền kiểm soát Hormuz như một công cụ đàm phán chiến lược.

Iran có truyền thống can thiệp vào giao thương hàng hải trong khu vực, từ cuộc Chiến tranh tàu chở dầu trong những năm 1980 đến các vụ tấn công vào 6 tàu dân sự xung quanh vùng Vịnh Oman năm 2019. Khi muốn gửi thông điệp chiến lược, Tehran thường sử dụng các cuộc tấn công vào tàu thuyền. Sau đòn tấn công đầu tiên hồi cuối tháng 2 nhằm vào tàu dân sự, Iran còn tiến hành các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại trên eo biển và vùng biển lân cận, nhằm không chỉ gây tổn hại mà còn muốn thiết lập một quy chế mới cho tuyến đường này thông qua thành lập Cơ quan eo biển Vịnh Persian và quy định thu phí cho việc đi lại an toàn.

Mặc dù trước đó nhiều người tin rằng những chính sách này chỉ tạm thời trong bối cảnh chiến tranh, Iran đã chứng minh là không dễ dàng nhượng bộ chỉ để đổi lấy các ưu đãi kinh tế, duy trì sự kiểm soát làm đòn bẩy đàm phán.

Theo Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS), tự do lưu thông qua các eo biển quốc tế là quyền lợi được bảo vệ nhưng từ năm 2023, nguyên tắc này đã chịu áp lực lớn từ các cuộc tấn công của lực lượng Houthi ở Biển Đỏ, hành động của Trung Quốc tại Biển Đông, và nay là hành động của Iran ở Hormuz. Eo biển này chịu trách nhiệm cho khoảng 80% thương mại quốc tế về hàng hóa theo khối lượng và hơn 99% dữ liệu thông tin toàn cầu được truyền tải qua cáp ngầm đại dương. Do đó, việc Iran tìm cách kiểm soát và thu phí gây ảnh hưởng không chỉ đến an ninh năng lượng, giá cả vận chuyển mà còn ảnh hưởng sâu rộng đến các quy định về hàng hải quốc tế.

Bắt đầu bằng áp lực kinh tế và phong tỏa hải quân tại các cảng của Iran rồi tới các ưu đãi kinh tế, Mỹ từng hy vọng sẽ tái thiết lập lưu thông an toàn qua Hormuz. Trong thời gian ngừng bắn dành cho tháng tư, Mỹ không phản ứng mỗi khi Iran gây khó dễ cho hoạt động vận chuyển, kỳ vọng Iran sẽ mở lại tuyến đường nhưng điều đó không xảy ra. Thỏa thuận ký ngày 17/6 giữa các bên tuyên bố Iran sẽ bảo đảm quyền đi lại an toàn không thu phí trong 60 ngày, nhưng lại mở ra khả năng đàm phán tiếp về thu phí trong tương lai, eng lên sự mơ hồ trong pháp lý và thực thi.

Thực tế, các vụ tấn công ngày 6-7/7, trong đó một tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng của Qatar gần bờ Oman bị trúng tên lửa khi cố gắng đi theo một tuyến đường thay thế không được Iran chấp nhận, cho thấy Tehran không từ bỏ quyền thế này dễ dàng.

Việc Mỹ đáp trả các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại bằng các đòn không kích Iran phản ánh tầm quan trọng của tự do hàng hải đối với Washington. Mỹ kỳ vọng rằng ngoài động thái kinh tế, biện pháp răn đe bằng quân sự có thể ngăn chặn Tehran. Tuy nhiên, các chiến dịch không kích không đủ sức khôi phục hoàn toàn an toàn lưu thông qua Hormuz.

Việc Tổng thống Trump đề xuất áp phí cho tàu vận tải trái với nguyên tắc mà Mỹ đang cố bảo vệ, gây hoài nghi về sự nhất quán trong chiến lược của Washington và làm suy yếu lập luận quốc tế về tự do hàng hải. Hơn nữa, việc Mỹ khó thu hút được đồng minh hỗ trợ bảo vệ khu vực như thời Chiến tranh tàu chở dầu cho thấy sự cần thiết phải đổi mới chiến lược.

Để giữ vững hoặc phục hồi nguyên tắc tự do hàng hải, Mỹ cần tập trung vào việc bảo vệ vận tải thương mại thay vì chỉ tập trung vào tổng thể chiến tranh, đồng thời tái thiết lập sự ủng hộ quốc tế. Không một quốc gia nào được phép dùng vũ lực để kiểm soát các tuyến đường biển toàn cầu và những diễn biến xung quanh Hormuz sẽ ảnh hưởng lâu dài đến an ninh thương mại hàng hải toàn cầu.

Jennifer Parker, giáo sư thỉnh giảng tại Viện An ninh và Quốc phòng Đại học Tây Úc và học giả phi thường trú tại Viện Lowy, từng phục vụ hơn 20 năm trong Hải quân Hoàng gia Australia, nhấn mạnh rằng Hormuz không còn là một mặt trận trong cuộc chiến Mỹ-Iran mà đã trở thành bài kiểm tra quan trọng cho nguyên tắc toàn cầu về tự do hàng hải.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.