Nông dân Colombia vật lộn với thực tế khó khăn của chương trình thay thế cây coca

Tại tỉnh Meta của Colombia, Perea từng quyết tâm từ bỏ việc trồng cây coca – nguyên liệu chính để sản xuất cocaine – trên mảnh đất nhỏ hẻo lánh chỉ tiếp cận được bằng đường sông. Ông đã nhổ bỏ các bụi coca xanh và thay thế bằng sản phẩm hợp pháp như sắn và chuối. Tuy nhiên, do phần lớn hỗ trợ từ chương trình thay thế cây trồng không đến được, cùng với đường sá khó khăn và việc lũ lụt liên tục, việc tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp trở nên rất vất vả. Đến năm 2024, Perea phải quay lại trồng coca vì không tìm được công ăn việc làm ổn định.

Ông nói: “Đó là một bi kịch. Nhưng khi có con cái và không có việc làm, bạn không còn lựa chọn nào khác. Nếu chẳng có sự giúp đỡ nào đến, bạn lại phải trồng coca.”

Cây coca vốn là cây truyền thống của các cộng đồng bản địa, được sử dụng trong trà và thuốc men. Tuy nhiên ngày nay phần lớn cây coca được dùng để chế biến thành cocaine. Ước tính 70% nguồn cung cocaine toàn cầu xuất phát từ Colombia. Nhà nghiên cứu Lucas Marín Llanes cho biết những ưu điểm của coca là thu hoạch nhanh (có thể 3-4 lần mỗi năm), dễ vận chuyển và nông dân biết trước giá cả, trong khi các loại cây khác khó cạnh tranh.

Nghiên cứu chỉ ra rằng cây coca còn giúp tăng trưởng kinh tế địa phương với mức tăng GDP một số khu vực đến 10% trong giai đoạn 2014-2019. Điều này tạo ra áp lực lớn khiến nông dân tiếp tục gắn bó với cây trồng này mặc dù chính phủ Colombia thực hiện nhiều chương trình hỗ trợ thay thế nhằm giúp họ chuyển sang nghề hợp pháp.

Chính phủ Colombia khởi động chương trình quốc gia toàn diện thay thế cây trồng phi pháp - PNIS - năm 2017, sau thỏa thuận hòa bình năm 2016 với nhóm du kích Farc. Khoảng 100.000 gia đình nông dân đã tham gia, được hứa hẹn hỗ trợ kinh tế 36 triệu peso Colombia (khoảng 11.000 USD) trong hai năm, cùng với tư vấn kỹ thuật về nông nghiệp và quản lý đất đai.

Tuy nhiên, nhiều người tham gia như Elena Hernández cho biết họ cảm thấy bị chính phủ bỏ rơi, với các khoản thanh toán bị trì hoãn và sự thiếu hụt hỗ trợ kỹ thuật. Việc phối hợp giữa các cơ quan yếu kém cùng sự hiện diện mờ nhạt của nhà nước tại các vùng nông thôn đã khiến nhiều cam kết không được thực thi.

Khi Tổng thống Ivan Duque lên cầm quyền năm 2018, chính sách ưu tiên chuyển sang tập trung diệt trừ coca bằng các biện pháp như phá hủy bằng tay và phun thuốc trên không. Khi Tổng thống Gustavo Petro nhậm chức năm 2022, PNIS đã trễ tiến độ và gặp nhiều khó khăn trong tiếp cận cộng đồng dân cư.

Tuy vậy, một số người như Doralba Bejarano ở Meta cho biết cuộc sống đã cải thiện khi dần có hỗ trợ cho phát triển nông sản hợp pháp và yên tâm hơn khi không còn phải giấu giếm sản phẩm coca. Song khu vực này vẫn đối mặt với tình hình an ninh bất ổn do các nhóm vũ trang mới trỗi dậy sau sự suy yếu của Farc, kiểm soát các tuyến đường buôn bán và kinh tế địa phương, khiến việc triển khai hiệu quả các chương trình thay thế gặp nhiều trở ngại.

Nhằm khắc phục các hạn chế của PNIS, chính phủ Colombia đã triển khai chương trình RenHacemos từ năm ngoái ở một số khu vực thí điểm. Chương trình này không chỉ tập trung hỗ trợ tài chính cho nông dân, mà còn định hướng đa dạng hóa nền kinh tế địa phương thông qua cải thiện hạ tầng giao thông, tiếp cận giáo dục đại học, kết nối số và nâng cao chất lượng nhà ở.

Gloria Miranda, giám đốc cơ quan chịu trách nhiệm thay thế cây trồng phi pháp Colombia, nhấn mạnh rằng coca không chỉ là một loại cây mà là một ngành kinh doanh phức tạp từ khâu sản xuất, chế biến đến vận chuyển. RenHacemos hướng tới thay thế toàn bộ hệ sinh thái kinh tế quanh cây coca, nhằm tạo ra thay đổi bền vững.

Dù có các nỗ lực mới, nhiều chuyên gia phản ánh rằng sự gia tăng diện tích trồng coca trong những năm gần đây cho thấy các biện pháp trước đây chưa đạt kết quả như mong muốn. Perea, nông dân ở Meta, vẫn hoài nghi về sự hỗ trợ từ chính phủ và cho biết gia đình ông vẫn phải sống từng ngày và rất khó khăn.

Ông nói: “Chúng tôi không phải là những kẻ buôn ma túy – nếu vậy tôi đã không phải sống như thế này.” Việc họ trồng coca là do thiếu lựa chọn khác để mưu sinh trong bối cảnh xã hội và kinh tế phức tạp hiện nay.