Đề xuất thỏa thuận chung giữa các nước Vùng Vịnh về kiểm soát Eo biển Hormuz

Cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran không chỉ xuất phát từ những căng thẳng lâu dài liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran mà nay tập trung mạnh vào kiểm soát Eo biển Hormuz, tuyến giao thương chiến lược vận chuyển khoảng 20% dầu mỏ toàn cầu. Tình trạng này đã gây ra sự tắc nghẽn nghiêm trọng, kéo theo một chuỗi xung đột tái diễn giữa hai bên, tạo ra nguy cơ bùng phát xung đột mở.

Mặc dù Tổng thống Donald Trump nhiều lần khẳng định Iran không kiểm soát được hải quân và Eo biển vẫn mở cho các tàu thuyền, dòng giao thông biển tại đây đã giảm mạnh do các cuộc tấn công Iran nhắm vào tàu thương mại. Ngoài ra, hoạt động ngoại giao gần như đình trệ, trong khi quân đội Mỹ và Iran liên tục có các cuộc đụng độ tại khu vực trong những ngày cuối tuần.

Trước tình hình phức tạp, một nhóm chuyên gia quốc tế đề xuất một mô hình hòa giải dựa trên một hiệp ước hợp tác từng tồn tại và điều tiết ngành than thép châu Âu sau Thế chiến II. Mô hình đề xuất cho rằng các quốc gia ven vùng Vịnh cùng quản lý Eo biển Hormuz như một vùng miền chung, coi đây là tài sản chung khu vực và cùng thu một khoản phí tượng trưng từ các tàu chở dầu để duy trì an ninh, môi trường vận hành khu vực.

Cơ chế này nhằm tuân thủ luật pháp quốc tế, đồng thời đáp ứng yêu cầu của Iran trong việc tăng cường quyền kiểm soát và tạo điều kiện cho tám quốc gia ven Vịnh cùng chia sẻ lợi ích từ việc duy trì hòa bình. Esfandyar Batmanghelidj, Giám đốc Quỹ Bourse & Bazaar, nhấn mạnh nếu không thể hình dung ra hợp tác này, thì sẽ rất khó đạt được hòa bình ổn định trong khu vực.

Mô hình tổ chức này lấy cảm hứng từ sự kiện năm 1950, khi Bộ trưởng Ngoại giao Pháp Robert Schuman đề xuất một cộng đồng hợp tác sản xuất than thép với Đức sau chiến tranh nhằm ngăn chặn chiến tranh tái diễn. Từ đó dần hình thành Liên minh châu Âu ngày nay. Tuy nhiên, hiện tại việc xây dựng sự đồng thuận tại Vùng Vịnh sẽ gặp trở ngại lớn vì mâu thuẫn chính trị và lịch sử xung đột giữa các quốc gia trong khu vực.

Trong khi đó kế hoạch quân sự của Lầu Năm Góc nhằm kiểm soát và mở lại Eo biển Hormuz trong chiến tranh vẫn chưa khả thi vì đặc tính địa lý hẹp, dễ bị tấn công và việc dọn mìn rất chậm và nguy hiểm nếu không có sự chấp thuận đạt được. Các phương án hộ tống bởi hải quân đồng minh mặc dù từng được áp dụng trong cuộc chiến Iran-Iraq thập niên 1980 cũng đã cho thấy nhiều rủi ro và đụng độ có thể làm leo thang xung đột.

Ý tưởng thu phí bảo trì từ các tàu chở dầu lớn đi qua vùng Vịnh đã được đưa ra dựa trên thực trạng các cảng lớn như Jebel Ali ở Dubai đang áp thuế dịch vụ với tàu thuyền. Theo ước tính, có khoảng 600 siêu tàu chở dầu vận chuyển lượng dầu trị giá 600 tỷ USD mỗi năm qua khu vực này, mức phí thêm sẽ không đáng kể nhưng lại góp phần giảm thiểu rủi ro môi trường.

Trong số các quốc gia ven Vịnh, sáu nước Ả Rập gồm Saudi Arabia, Qatar, UAE, Kuwait, Bahrain và Oman hiện là thành viên Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC), tổ chức thường xuyên gặp khó khăn trong quyết định chính sách chung do bất đồng. Việc mở rộng sự tham gia của Iran và Iraq có thể khiến cán cân chính trị vùng trở nên bất ổn hơn nữa, điều khiến nhiều nhà quan sát châu Âu lo ngại.

Ngày 10/7, hãng thông tấn chính thức IRNA của Iran đăng bài thể hiện thiện chí muốn đạt được một thỏa thuận chung về Eo biển Hormuz, nêu rõ đây không chỉ là tuyến đường thương mại mà còn là cơ hội hợp tác của toàn khu vực với lợi ích kinh tế và an ninh được phân chia công bằng hơn.

Ông Mohammad Bagher Qalibaf, Chủ tịch Quốc hội Iran và cũng là đại diện đàm phán hàng đầu, nhấn mạnh an ninh quốc gia Iran phụ thuộc vào việc duy trì các thoả thuận hiện tại về việc kiểm soát Eo biển, đồng thời khẳng định cần dùng công cụ ngoại giao để bảo vệ lợi ích quốc gia.

Trong khi đó, phía Mỹ vẫn thể hiện sự phân vân về chính sách rõ ràng với tình hình hiện tại, khiến các nước Vùng Vịnh chưa thể quyết định bước đi cụ thể nào. Trước đây, Tổng thống Trump từng đề nghị thu phí 20% giá trị hàng hóa để Mỹ đảm nhiệm bảo vệ tuyến đường nhưng sau đó đã rút lại đề xuất. Các nhà phân tích cho rằng việc thiếu mục tiêu chính sách minh bạch của Washington làm khó khăn trong việc xây dựng sự phối hợp khu vực.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.