Tác phẩm “Zar Dunuldo” của Gernot Kamecke: Nghệ thuật thức tỉnh thời khủng hoảng nhân loại

Năm 1896 được coi là bước ngoặt lịch sử, khép lại thời kỳ cách mạng công nghiệp đồng thời mở đầu cho thế kỷ 20 đầy biến động. Năm đó đánh dấu sự kiện Thế vận hội hiện đại đầu tiên, phát minh tia X và sự kiện quốc tế quan trọng như việc Đế quốc Ý thất bại tại châu Phi, giữ vững độc lập cho Ethiopia. Cùng lúc, Theodor Herzl công bố tuyên ngôn về chủ nghĩa Zion, dẫn tới sự ra đời của nhà nước Do Thái. Trong lĩnh vực nghệ thuật, Alfred Jarry ra mắt vở kịch hài kịch chính trị “Ubú Rey” tại Paris, phơi bày hình ảnh quyền lực chính trị bị thao túng bởi nhân vật độc tài vô năng và độc ác, một biểu tượng châm biếm sắc sảo cho các chế độ chuyên chế hiện đại.

Trong bối cảnh đó, Gernot Kamecke, nhà văn, dịch giả và học giả người Đức đang sinh sống tại Colombia, đã kế thừa truyền thống phê phán đó bằng vở kịch năm hồi “Zar Dunuldo”, xuất bản năm 2024. Tác phẩm dựa trên chất liệu nguyên bản của “Ubú Rey” nhưng được hiện đại hóa với bối cảnh chính trị toàn cầu đương đại, phản ánh nỗi lo về sự trỗi dậy của những lãnh đạo tập trung quyền lực trong tay người thiếu năng lực và đạo đức.

Nhân vật chính Dunuldo, vị Sa hoàng Canada trong vở kịch của Kamecke, là hình ảnh tượng trưng của sự độc tài thâu tóm quyền lực cá nhân mà không đủ khả năng quản lý đất nước, mang nét tương đồng với Ubú của Jarry. Qua đó, tác phẩm phê phán các chính trị gia hiện đại, trong đó tác giả từng bình luận về chính quyền Donald Trump ở Mỹ khi tái đắc cử năm 2025, với những quyết sách gây tổn hại đến các định chế dân chủ, khoa học và xã hội dân sự.

Kamecke nhấn mạnh sự “ubuesque” - nghĩa là vừa ngớ ngẩn vừa tàn bạo, được thể hiện rõ ở tình trạng một nhà lãnh đạo trở thành biểu tượng của sự sụp đổ mô hình chính trị tiến bộ hiện đại. Ông cho rằng qua gần 130 năm, chuyện chính trị vẫn lặp lại với sự trỗi dậy của những cá nhân độc đoán, thiếu sáng suốt nhưng lại được một bộ phận xã hội ủng hộ, dẫn đến biểu hiện của chủ nghĩa phát xít mới và sự bất ổn toàn cầu.

“Zar Dunuldo” không chỉ đơn thuần là phiên bản hiện đại của “Ubú Rey” mà còn là một tác phẩm đa ngôn ngữ. Bắt đầu bằng tiếng Đức với tựa gốc “Zar Dunold”, tác giả tiếp tục viết bản tiếng Tây Ban Nha được xuất bản tại Colombia, và hoàn thành phiên bản tiếng Pháp. Qua các ngôn ngữ, cách chơi chữ và những yếu tố hài hước được biến đổi để phù hợp với từng nền văn hóa, đồng thời nâng cao tính phê phán chính trị của kịch bản.

Kamecke kể rằng sự chuyển dịch qua lại giữa các phiên bản là một quá trình sáng tạo và đòi hỏi hiểu biết sâu sắc về lịch sử, văn hóa và ngôn ngữ. Tên nhân vật Dunuldo được xây dựng dựa trên âm thanh của “Ubú” trong tiếng Pháp hay hàm ý độc ác trong tiếng Đức, tạo nên sự liên kết nghệ thuật xuyên ngôn ngữ và thời gian.

Từ quan sát thực tế chính trị đương đại cho đến việc tiếp nhận nghệ thuật cổ điển, Kamecke nhấn mạnh rằng hài kịch và tiểu thuyết châm biếm vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc khảo nghiệm và cảnh báo về chính trị độc tài. Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo rằng, trong thời đại mà sự phi lý trở nên phổ biến trong chính trị, việc khán giả không còn cảm nhận được sự khác biệt giữa châm biếm và thật sự là một thách thức lớn cho nghệ thuật và xã hội.

Tác phẩm của Gernot Kamecke hiện đại hóa dòng truyền thống phản kháng độc tài thông qua nghệ thuật sân khấu, nối tiếp “Ubú Rey” và các kiệt tác như “Edipo Rey” hay “Macbeth”, phản chiếu thái độ lịch sử với quyền lực tàn bạo. Ông cho rằng trong bối cảnh các nền dân chủ đối mặt với khủng hoảng, việc nghệ thuật phản ánh và thức tỉnh ý thức công chúng về chính trị là cần thiết hơn bao giờ hết.

Qua “Zar Dunuldo”, Kamecke không chỉ lên án sự suy đồi của chính trị hiện nay mà còn mời gọi sự tỉnh thức đối với lòng tham quyền lực và sự hủy hoại các giá trị xã hội. Tác phẩm cho thấy sức mạnh của hài kịch trào phúng như một công cụ làm sáng tỏ sự giả dối và phản bội trong chính trường, cũng như nhấn mạnh vai trò bất biến của nghệ thuật trong việc chống lại bạo quyền mỗi thời đại.

Việc tác phẩm nhanh chóng có các bản dịch trên nhiều ngôn ngữ cũng phản ánh tầm quan trọng và sức lan tỏa của thông điệp nghệ thuật chính trị này trên trường quốc tế hiện nay.