Iraq Đứng giữa Cuộc Chiến Mỹ và Iran: Thách Thức Của Thủ Tướng Ali al-Zaidi

Kể từ sau khi Saddam Hussein bị lật đổ, mọi thủ tướng Iraq đều mang trên vai trách nhiệm không thể dễ dàng: vừa phải thuyết phục Washington rằng Iraq không trở thành con rối của Iran, vừa phải trấn an Tehran rằng nước này không biến thành căn cứ của Mỹ. Ali al-Zaidi, thủ tướng trẻ nhất của Iraq hiện nay, đang đối mặt với thử thách đó trong bối cảnh căng thẳng leo thang giữa Mỹ và Iran, khi Iraq đóng vai trò trung gian nhạy cảm.

Trong chuyến thăm Washington D.C. gần đây, có cuộc gặp tại Phòng Bầu dục với Tổng thống Donald Trump, ông al-Zaidi cam kết giảm sự hiện diện quân sự Mỹ tại Iraq và thay vào đó tăng cường hợp tác kinh tế song phương. "Sự hiện diện quân sự không tạo nên mối liên kết xã hội, mà chính việc giao thương kinh tế mới là yếu tố xây dựng quan hệ," ông nhấn mạnh trong buổi phỏng vấn hiếm hoi dưới sự bảo vệ an ninh nghiêm ngặt.

Hiện có khoảng 2.000 lính Mỹ đóng quân tại Iraq, chuyên hỗ trợ huấn luyện lực lượng an ninh nước này trong cuộc chiến chống tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS). Đồng thời, hàng chục nhóm dân quân được Iran hậu thuẫn vẫn hoạt động khắp Iraq, dù Chính phủ Iraq nhiều lần cam kết đưa các lực lượng này vào khuôn khổ của nhà nước. Dự kiến, quân đội Mỹ sẽ rút hết vào cuối tháng 9 tới, chấm dứt 23 năm chiến tranh của Mỹ tại Iraq, nhưng nhiều chuyên gia nghi ngờ khả năng này khi tình hình căng thẳng có thể leo thang bất cứ lúc nào.

Vào thời điểm ông al-Zaidi nói chuyện với báo The Atlantic, đã có ba lính Mỹ chết trong các sự cố tại Jordan và Iraq, cho thấy Iraq có thể trở lại thành vùng xung đột trọng điểm bất cứ lúc nào. Mặc dù Tổng thống Trump từng có ý định đáp trả mạnh Iran sau các đòn tấn công qua lại, al-Zaidi khuyên nên trì hoãn biện pháp này, ưu tiên giải pháp đàm phán dù hai bên đều cáo buộc nhau vi phạm thỏa thuận ngừng bắn gần đây.

Trong hai thập kỷ qua, Iran không ngừng tăng cường ảnh hưởng tại Iraq thông qua các chính đảng, liên kết kinh tế và lực lượng vũ trang thuộc Lực lượng Huy động Nhân dân. Mỹ thì hỗ trợ về đào tạo và tình báo nhằm chống lại các phần tử còn lại của IS, cùng với vai trò quan trọng trong hệ thống ngân hàng sử dụng đồng USD giúp Iraq tiếp cận thị trường toàn cầu. Một chiến dịch quân sự quan trọng của Mỹ, được hỗ trợ bởi tình báo Iraq, đã tiêu diệt tướng Qassem Soleimani của Iran tại sân bay Baghdad hồi tháng 1/2020, nhưng hành động này đã làm quan hệ Mỹ - Iraq trở nên căng thẳng, đẩy các phe phái thân Iran trong Iraq thúc đẩy việc trục xuất quân Mỹ.

Nỗ lực của Mỹ tại Iraq không chỉ gói gọn trong Baghdad mà còn giúp duy trì hiện diện chiến lược tại khu vực Trung Đông. Tuy nhiên, câu hỏi vẫn được đặt ra là liệu Baghdad có thể buộc các lực lượng dân quân dưới quyền chỉ huy của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran giao nộp vũ khí hay không. Thủ tướng al-Zaidi nhiều lần nhấn mạnh không còn lựa chọn nào khác ngoài việc các nhóm vũ trang phải đầu hàng hoặc được hòa nhập vào lực lượng an ninh chính thức của Iraq.

Ngày nay, Ali al-Zaidi 41 tuổi, là nhà lãnh đạo trẻ nhất trong lịch sử Iraq. Sinh ra trong thời kỳ chiến tranh Iran-Iraq những năm 1980, ông từng là doanh nhân đa ngành với tài sản lớn trước khi bước vào chính trường. Ông cam kết sẽ không nhận lương thủ tướng, không thành lập đảng chính trị riêng và chỉ phục vụ một nhiệm kỳ 4 năm. Chiến dịch chống tham nhũng của ông được thể hiện qua nhiều vụ bắt giữ quan chức, trong đó có phó bộ trưởng dầu mỏ hồi tháng 6 năm nay ở quận Xanh trung tâm Baghdad.

Al-Zaidi tập trung vào việc phát triển kinh tế và coi đây là yếu tố chính giúp Iraq tránh xa xung đột. Ông khẳng định nếu người dân có triển vọng tương lai tốt, họ sẽ không bị cuốn vào chiến tranh hoặc xung đột viện trợ tôn giáo. Tuy nhiên, cuộc đối đầu hiện nay giữa Mỹ và Iran đã làm gián đoạn các tuyến thương mại và ảnh hưởng nghiêm trọng tới tài chính công, với Quỹ Tiền tệ Quốc tế dự báo nền kinh tế Iraq sẽ sụt giảm 6,8% trong năm nay. Việc đóng cửa eo biển Hormuz khiến Iraq mất khoảng 50 tỷ USD doanh thu dầu mỏ.

Al-Zaidi muốn biến Iraq thành điểm gặp gỡ hòa bình giữa Mỹ và Iran thay vì chiến trường đối đầu. Việc đẩy lùi quân đội Mỹ và giải tán các lực lượng dân quân bất hợp pháp là ưu tiên hàng đầu trong chương trình của ông. Ông đã đề xuất một đối tác đầu tư kéo dài 30 năm giữa Iraq và Mỹ, nhằm thay thế quân sự bằng hợp tác kinh tế bền vững. Tuy nhiên, các cuộc xung đột gần đây đã làm lung lay tiến trình phát triển, khiến tương lai chính trị và an ninh của Iraq vẫn đầy bất định.

Được lựa chọn làm thủ tướng sau khi chính trường Iraq bị tê liệt nhiều tháng, al-Zaidi được coi là sự lựa chọn dung hòa các phe phái chính trị nội bộ và được Washington chấp nhận. Thách thức lớn nhất của ông là biến cam kết chính trị thành quyền lực thực tế, đối phó với những nhóm vũ trang vẫn hoạt động ngoài kiểm soát nhà nước. Ông đã đặt mục tiêu tới ngày 30/9 các nhóm vũ trang độc lập sẽ giao nộp vũ khí hoặc gia nhập lực lượng chính thức, nhưng liệu mục tiêu này có thành hiện thực vẫn còn là ẩn số trước bối cảnh khu vực đầy bất ổn.

Trong cuộc trò chuyện với The Atlantic, al-Zaidi nhấn mạnh Iraq từng trải qua những cuộc chiến kéo dài mà không có bên chiến thắng rõ ràng, để lại tổn thương sâu sắc về kinh tế và xã hội. Kinh nghiệm đó vẫn còn nguyên giá trị cho cách thức Iraq hiện nay đối mặt với thách thức từ Mỹ và Iran, với một lời kêu gọi hòa giải và phát triển kinh tế làm trọng tâm.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.