Hiện thực và ảo tưởng trong quan hệ châu Âu - Mỹ sau hội nghị NATO tại Ankara

Tuần trước, hội nghị NATO ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ, đã khép lại với cảm giác nhẹ nhõm từ các nhà lãnh đạo châu Âu khi Tổng thống Mỹ Donald Trump rời đi mà không gây ra những sự kiện nghiêm trọng nào. Mặc dù có những khoảnh khắc không phù hợp khi ông Trump nhắc lại mong muốn chiếm Greenland và ra lệnh ngừng mọi giao dịch với Tây Ban Nha, nhưng không có tuyên bố lớn về việc rút quân hoặc rút Mỹ khỏi liên minh. Ông cũng có những lời ca ngợi dành cho Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky và cam kết cấp phép cho Ukraine tự sản xuất tên lửa phòng không Patriot. Tổng thống Mỹ thậm chí còn tuyên bố rằng có "tình yêu" trong không khí sau hội nghị.

Hội nghị được xem là một cuộc diễn tập kỳ quặc khi các lãnh đạo NATO hoan nghênh cam kết tăng chi tiêu quốc phòng lên mức 5% GDP, một con số được cho là tùy tiện và thiếu ý nghĩa nếu không được gắn với các cuộc thảo luận sâu hơn về năng lực thực tế. Con số này được đặt ra vào năm ngoái nhằm làm hài lòng ông Trump. Trước đó, nhiều nhà lãnh đạo lo ngại Trump có thể rút Mỹ khỏi liên minh hoặc giảm sự hiện diện quân sự ở châu Âu, khiến khu vực này dễ bị tổn thương trước Nga dưới sự lãnh đạo của Vladimir Putin. Vì vậy, họ đã chuẩn bị rất kỹ cho hội nghị nhằm tránh bất kỳ khoảnh khắc nào không có kịch bản cố định, sợ rằng Tổng thống Mỹ sẽ lợi dụng dịp này để làm suy yếu sự đoàn kết.

Trong lúc hội nghị diễn ra, các nhà lãnh đạo châu Âu đã dành nhiều lời khen có cánh cho Trump, dẫn đầu là Tổng thư ký NATO Mark Rutte. Nhiều ý kiến cho rằng, sự nịnh hót này được thực hiện để giữ liên minh phương Tây tồn tại, tuy nhiên, việc tung hô ông Trump lại ẩn chứa nhiều rủi ro cho sự uy tín và lợi ích của châu Âu.

Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, cần nhìn lại lịch sử sau sự kiện sụp đổ bức tường Berlin. Ở khu vực Đông Đức cũ, sau niềm vui ban đầu, nhiều khu vực bị bỏ trống khi dân cư rời đi, cùng lúc giá bất động sản tăng lên nhờ sự đổ bộ của người dân giàu có từ Tây Đức. Hiện tượng này tạo ra một làn sóng hoài niệm được gọi là Ostalgie ("Đông hoài"), tồn tại hơn 40 năm qua và ảnh hưởng đến văn hóa cùng chính trị Đức. Tuy nhiên, việc sống mãi trong quá khứ này đã làm che mờ thực tế và đôi khi khiến Đông Đức mắc phải những quan điểm sai lệch, như lặp lại các luận điệu của Nga về Ukraine.

Sự thật là, châu Âu ngày nay không chỉ bị ảnh hưởng bởi Ostalgie mà còn đang chịu tác động của một căn bệnh mới được gọi là Westalgia ("Tây hoài"). Westalgia được thể hiện qua việc không nhận thức được sự thay đổi của thế giới và tiếp tục giữ những niềm tin cũ về sự bảo đảm an ninh từ Mỹ như trong thời kì tổng thống Ronald Reagan hay George H.W. Bush. Ông Trump và các chính sách của ông cho thấy nước Mỹ đã thay đổi căn bản, và sự rút lui khỏi cam kết toàn cầu sẽ vẫn tiếp diễn, bất kể ai làm tổng thống vào năm 2029 hay sau đó.

Westalgia còn biểu hiện ở việc châu Âu duy trì thói quen ăn không ngồi rồi, phụ thuộc vào Mỹ về an ninh. Giống như người Đông Đức từng quen với các khoản tiền chuyển tiếp và trợ cấp sau thống nhất, châu Âu cũng trở nên dựa dẫm vào ngân sách quốc phòng của Mỹ. Hậu quả là họ đầu tư không đủ cho quốc phòng, cũng như cho cơ sở công nghiệp, chủ quyền công nghệ và độc lập năng lượng của mình.

Thay vì than phiền rằng người dân Mỹ không còn muốn chịu trách nhiệm bảo vệ châu Âu và chi rất nhiều tiền chỉ để làm hài lòng ông Trump, châu Âu nên có cuộc thảo luận nghiêm túc về khả năng tự chống đỡ trong các cuộc xung đột cường độ cao nếu cần. Việc đầu tư quốc phòng nên dựa trên đánh giá về khoảng cách năng lực và nhu cầu thực tế, thay vì dựa trên tỷ lệ phần trăm GDP tùy tiện.

Sự khúm núm quá mức của châu Âu trước Tổng thống Mỹ khiến họ mất đi sự nghiêm túc trong mắt các đối tác và đối thủ như Trump, Vladimir Putin và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Nếu người ta có ai coi thường ông Mark Rutte hơn chính ông ta, thì đó có thể là Tổng thống Trump. Châu Âu chỉ có thể giành được sự tôn trọng trên trường quốc tế khi biết đứng lên bảo vệ lợi ích của mình.

Không giống như Ostalgie là một hiện tượng bắt nguồn từ tầng lớp dưới, Westalgia lại do các tầng lớp tinh hoa châu Âu thúc đẩy. Các chính trị gia châu Âu cần trấn an người dân khỏi những lo sợ về tương lai, nhưng nếu muốn thành công trong thế kỷ 21, họ cần từ bỏ sự hoài niệm và hướng tới tương lai thay vì chỉ nhân danh quá khứ.

Mark Leonard, giám đốc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu, và là tác giả của cuốn sách "Surviving Chaos: Geopolitics When the Rules Fail" (Polity Press, 2026), qua bài viết chia sẻ rằng nhận thức mới về quan hệ châu Âu – Mỹ và ý thức tự chủ là điều thiết yếu để thích nghi với thế giới thay đổi nhanh chóng ngày nay.