Xung đột lịch sử phá vỡ sự đoàn kết Ba Lan-Ukraine trước nguy cơ từ Nga

Những điểm chính

• Sau 4 năm chiến tranh, quan hệ Ba Lan-Ukraine từ sự đoàn kết chuyển sang tranh cãi lịch sử nặng nề liên quan đến UPA và thảm sát Volyn.

• Ba Lan đe dọa ngăn Ukraine gia nhập EU nếu Kyiv không giải quyết rõ trách nhiệm lịch sử về vụ thảm sát hơn 100.000 người Ba Lan năm 1943.

• Tổng thống Zelenskyy kỷ niệm "anh hùng UPA" làm trầm trọng thêm căng thẳng, trong khi Ba Lan coi đây là tán dương diệt chủng.

• Cuộc khủng hoảng tăng sự bất mãn xã hội, với người Ukraine cảm thấy bị đối xử không công bằng tại biên giới Ba Lan.

• Mối quan hệ song phương sẽ được hồi phục nhưng dự kiến thiếu sự ấm áp, dựa chủ yếu trên lợi ích thực tế và chính trị.

Sự chuyển biến từ đoàn kết sang tranh cãi lịch sử căng thẳng

Ngay sau khi Nga mở chiến dịch quân sự vào Ukraine vào tháng 2/2022, tình đoàn kết giữa Ba Lan và Ukraine đã trở thành một điểm sáng. Hàng triệu người Ba Lan, luôn nhắc đến lịch sử thăng trầm của quốc gia mình với Nga, đã nhanh chóng quyên góp, cung cấp thực phẩm, chỗ ở và hỗ trợ cho lượng lớn người tị nạn Ukraine tìm cách vượt biên. Tuy nhiên, sau gần bốn năm, tinh thần đó đã mờ nhạt khi tranh cãi lịch sử giữa hai nước bùng phát trở lại, khiến quan hệ song phương trở nên lạnh nhạt và dẫn tới việc Ba Lan đe dọa sẽ ngăn cản Ukraine gia nhập Liên minh châu Âu (EU) nếu không 'xử lý ổn thỏa quá khứ lịch sử'.

Tranh cãi xoay quanh Quân đội Khởi nghĩa Ukraine (UPA) và vụ thảm sát Volyn

Điểm nóng của bất đồng là hành động kỷ niệm các "anh hùng UPA" của Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy, mặc dù Ba Lan đã phản đối gay gắt. Quân đội Khởi nghĩa Ukraine từng thực hiện một cuộc thảm sát khoảng 100.000 người Ba Lan năm 1943 tại vùng Volyn (thời đó thuộc Ba Lan), khiến mối quan hệ giữa Warsaw và Kyiv vốn đã chông chênh càng thêm căng thẳng. Trong khi người Ukraine nhấn mạnh rằng UPA chiến đấu chống lại sự cai trị của Liên Xô và coi những cáo buộc liên quan đến vụ thảm sát là một phần trong ‘‘cuộc chiến hỗn loạn’’ rộng lớn thời Thế chiến II, thì Ba Lan khẳng định đây là một cuộc diệt chủng có hệ thống. Chủ tịch Ba Lan Karol Nawrocki nhấn mạnh: "Ca ngợi diệt chủng hoặc làm ngơ trước nó là lời mời gọi cho các hành động diệt chủng tiếp theo."

Tháng 6/2023, Nawrocki quyết định tước bỏ danh hiệu nhà nước Ba Lan trao cho Zelenskyy, khiến nhiều quan chức Ukraine cũng trả lại các huân chương của Ba Lan, tạo nên phản ứng phẫn nộ trong giới lãnh đạo Ukraine. Chánh văn phòng Zelenskyy, Kyrylo Budanov, tuyên bố không ai có quyền quyết định người Ukraine tôn vinh anh hùng nào hay lễ kỷ niệm ra sao, đồng thời tiếp tục kế hoạch phát triển "đền thờ các anh hùng quốc gia Ukraine" bao gồm cả nhân vật UPA.

Zelenskyy trong vai trò nhà lãnh đạo quốc gia và lợi ích chính trị trong nước

Zelenskyy, xuất thân từ gia đình nói tiếng Nga và có gốc Do Thái tại miền Đông Nam Ukraine, từng được đánh giá là người có chính sách hòa hợp dân tộc. Tuy nhiên, việc ông ca ngợi UPA khiến nhiều người ngạc nhiên. Cựu đại sứ Ba Lan tại Ukraine Bartosz Cichocki nhận xét động thái này của Zelenskyy nhằm củng cố vị thế chính trị nội bộ khi xã hội Ukraine cần sự đoàn kết trước cuộc chiến với Nga, dù điều đó khiến quan hệ với Ba Lan căng thẳng.

Về phần Ba Lan, nhà sử học và Chủ tịch Karol Nawrocki sử dụng vấn đề này làm đòn bẩy chính trị, đưa quan điểm chống Ukraine vào chiến dịch tranh cử tổng thống và giành chiến thắng. Hành động tước bỏ danh hiệu của Zelenskyy mang nhiều ý nghĩa chính trị khi so sánh với các trường hợp chưa từng bị thu hồi như nhà lãnh đạo phát xít Mussolini hay cựu Thủ tướng Đức Gerhard Schröder. Một cuộc khảo sát gần đây cho thấy việc này giúp nâng cao đáng kể tỷ lệ ủng hộ của Nawrocki lên 55%.

Quan điểm và phản ứng đa chiều tại Ba Lan và Ukraine

Chính phủ liên minh Ba Lan dưới sự lãnh đạo của Donald Tusk, mặc dù có thái độ hòa giải hơn, cũng đã lên tiếng chỉ trích việc Ukraine vinh danh UPA và nhấn mạnh rằng Ukraine cần sẵn sàng đối mặt với sự thật lịch sử nếu muốn gia nhập EU. Tusk đề xuất xây dựng một "bức tường ký ức" ghi tên từng nạn nhân trong vụ thảm sát Volyn, đồng thời quả quyết rằng một quốc gia muốn gia nhập Liên minh châu Âu phải công khai và trung thực về những mảng tối trong lịch sử của mình.

Ở Ukraine, sự tôn vinh các nhân vật UPA không chỉ đơn thuần là vấn đề lịch sử mà còn là phần trong quá trình củng cố bản sắc dân tộc và tinh thần chống lại Nga. Tuy nhiên, việc này gây nên sự chia rẽ trong xã hội Ukraine khi nhiều người từng coi UPA là những kẻ phản bội hoặc tội phạm. Ngoài ra, cộng đồng người Do Thái và các tổ chức quốc tế cũng bày tỏ quan ngại về các cá nhân trong UPA từng có vai trò trong Holocaust.

Những hệ quả xã hội và quan hệ song phương hiện tại

Bên cạnh tranh cãi lịch sử, mối quan hệ Ba Lan-Ukraine còn bị ảnh hưởng bởi căng thẳng xã hội. Người Ba Lan từng có những phản ứng không hài lòng về sự hiện diện của hơn 1 triệu người Ukraine sinh sống tại nước họ, trong khi người Ukraine lại cảm thấy bị coi thường và khó chịu với cách đối xử tại các cửa khẩu biên giới, là lối đi chính hiện nay khi các chuyến bay quốc tế vào Ukraine bị hạn chế sau năm 2022.

Các điều kiện chờ đợi lâu, thái độ không thân thiện từ lực lượng kiểm soát biên giới và thiếu thốn cơ sở vật chất đã khiến người tị nạn cảm thấy bị tổn thương. Ví dụ cô Olha, một nhà thiết kế đồ họa từ Kyiv, cho biết mỗi lần qua biên giới Ba Lan đều cảm thấy tức giận vì thái độ và cách đối xử của các nhân viên cửa khẩu.

Triển vọng và bài học từ xung đột lịch sử

Những nỗ lực thúc đẩy hòa giải qua các nhà sử học giữa Ba Lan và Ukraine hiện gần như bế tắc khi quan chức cấp cao chính trị hai bên chiếm ưu thế và đẩy mạnh những phát ngôn đối đầu. Mới đây, Ngoại trưởng Ba Lan tại Ukraine gây tranh cãi khi đề cập đến "nạn nhân người Ukraine trong bạo lực Ba Lan" tại lễ tưởng niệm Volyn, gây phản ứng dữ dội tại Ba Lan và kêu gọi từ chức.

Các cuộc bầu cử sắp tới tại Ba Lan và Ukraine cũng làm gia tăng khó khăn trong việc hạ nhiệt mâu thuẫn. Mặc dù Zelenskyy và Nawrocki từng có cuộc hội đàm kéo dài một giờ bên lề hội nghị NATO tại Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng không đạt được thỏa thuận cụ thể nào. Theo đánh giá của chuyên gia, mối quan hệ song phương sẽ dần được cải thiện nhưng dự kiến sẽ chỉ dựa trên lợi ích thực tế, thiếu vắng sự ấm áp và tin tưởng sâu sắc. Ba Lan có thể sẽ áp đặt các yêu cầu nghiêm ngặt hơn đối với quá trình gia nhập EU của Ukraine.

Tổng kết

Mối quan hệ Ba Lan-Ukraine, từng được xem là biểu tượng của sự đoàn kết chống Nga, giờ đây đang đối mặt với thử thách nghiêm trọng bởi các tranh cãi lịch sử kéo dài quanh vai trò của Quân đội Khởi nghĩa Ukraine và vụ thảm sát Volyn. Tranh luận này không chỉ làm tổn hại quan hệ chính trị mà còn ảnh hưởng sâu rộng đến cộng đồng người dân và lòng tin hai nước. Việc xử lý lịch sử một cách minh bạch và tôn trọng lẫn nhau được xem là điều kiện tiên quyết để hàn gắn, cũng như là bài học cho các quốc gia có lịch sử phức tạp đối mặt với mâu thuẫn lâu dài. Trong bối cảnh chiến tranh với Nga còn diễn biến phức tạp, việc duy trì đồng minh chiến lược là yếu tố sống còn, nhưng sự thật và lịch sử cần được đối mặt một cách nghiêm túc để xây dựng tương lai hòa bình bền vững.

Theo The Guardian. Quang Minh Việt Nam tổng hợp và biên dịch.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao Ba Lan phản đối việc kỷ niệm các "anh hùng UPA" của Ukraine?

Bởi vì UPA liên quan đến vụ thảm sát khoảng 100.000 người Ba Lan năm 1943 tại Volyn, sự kiện được Ba Lan coi là diệt chủng.

Tổng thống Zelenskyy phản ứng ra sao trước chỉ trích từ Ba Lan?

Ông tiếp tục kế hoạch tôn vinh các anh hùng quốc gia Ukraine, bao gồm các nhân vật UPA, và khẳng định sẽ không ai quyết định được ai được tưởng nhớ ở Ukraine.

Tình hình quan hệ Ba Lan-Ukraine hiện nay ảnh hưởng thế nào đến tiến trình gia nhập EU của Ukraine?

Ba Lan đe dọa sẽ ngăn Ukraine gia nhập EU nếu nước này không giải quyết rõ ràng các vấn đề lịch sử liên quan đến UPA và thảm sát Volyn.

Người Ukraine cảm nhận thế nào về thái độ của cơ quan kiểm soát biên giới Ba Lan?

Nhiều người cảm thấy bị đối xử không công bằng, phải chờ đợi lâu trong điều kiện khắc nghiệt và gặp thái độ thiếu thân thiện.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.