Cải cách cảnh sát Nigeria: Cần đặt trọng tâm vào trách nhiệm giải trình dân chủ

Trước cuộc đảo chính quân sự năm 1966, Nigeria từng có hệ thống cảnh sát phân quyền gồm cảnh sát quốc gia, cảnh sát khu vực và cảnh sát các cơ quan chính quyền bản địa. Tuy nhiên, sau cuộc đảo chính, chế độ quân sự đã tập trung hóa lực lượng cảnh sát thành Nigeria Police Force thống nhất dưới quyền trung ương. Khi Nigeria khôi phục nền dân chủ năm 1999, đồng thời xuất hiện các kêu gọi tăng quyền tự trị thực sự, việc bàn luận về cảnh sát tiểu bang được khơi lại trong bối cảnh tình hình an ninh ngày càng phức tạp và mô hình cảnh sát tập trung cho thấy nhiều hạn chế.

Với diện tích hơn 900.000 km2 và dân số trên 200 triệu người, Nigeria có quy mô lớn và đa dạng. Hệ thống cảnh sát tập trung dưới quyền một cơ quan trung ương với nguồn lực hạn chế không đáp ứng đủ nhu cầu bảo vệ an ninh toàn quốc. Hậu quả là nhiều khu vực không được kiểm soát hiệu quả, tạo điều kiện cho hoạt động tội phạm phát triển.

Điều khiến việc phản đối cảnh sát tiểu bang trở nên đáng chú ý là lo ngại các thống đốc có thể lợi dụng lực lượng cảnh sát phục vụ mục đích chính trị, tương tự như một số điều đã xảy ra ở giai đoạn trước năm 1966. Dù vậy, việc hiện tại lực lượng cảnh sát tập trung cũng không ngăn được các vụ lạm dụng quyền lực và việc sử dụng lực lượng này cho mục đích cá nhân hay chính trị đã từng xuất hiện nhiều lần. Điều then chốt là xây dựng các cơ chế kiểm soát và trách nhiệm giải trình hiệu quả để hạn chế lạm quyền và tăng cường minh bạch.

Một cải cách đáng chú ý khác là dự kiến thay đổi tên gọi từ Nigeria Police Force thành Nigeria Police Service, biểu tượng cho sự chuyển đổi từ hình ảnh dùng quyền lực theo mô hình thuộc địa và quân sự sang một tổ chức phục vụ nhân dân, bảo vệ và tạo dựng niềm tin. Tuy nhiên, chỉ thay đổi tên gọi không đủ để đạt được sự thay đổi văn hóa mà phải kèm theo việc thiết kế một khung vận hành hiệu quả cho cả dịch vụ cảnh sát liên bang và cảnh sát tiểu bang.

Hệ thống trách nhiệm giải trình hiện tại với Hội đồng Cảnh sát Nigeria bao gồm tổng thống, các thống đốc bang và các lãnh đạo cấp cao của cảnh sát nhưng thiếu sự đại diện của xã hội dân sự, dẫn đến sự giám sát chính yếu vẫn tập trung vào các quan chức chính trị. Trong bản dự thảo sửa đổi hiến pháp do Hạ viện đề xuất, Hội đồng Cảnh sát Quốc gia sẽ bao gồm đại diện của Liên đoàn Nhà báo Nigeria, Hiệp hội Luật sư Nigeria, các chức sắc truyền thống, Công đoàn Lao động Nigeria và Ủy ban Nhân quyền Quốc gia, tạo ra sự giám sát dân chủ rộng rãi hơn.

Đáng tiếc, dự thảo hiến pháp do chính quyền trình sau đó giảm bớt sự tham gia của xã hội dân sự khi loại bỏ đại diện nhà báo và chức sắc truyền thống và giảm thành viên của Ủy ban Nhân quyền Quốc gia từ hai xuống một. Ngoài ra, việc không quy định rõ thành phần Hội đồng Dịch vụ Cảnh sát Tiểu bang khiến trách nhiệm giải trình cấp bang có nguy cơ bị yếu kém. Việc trì hoãn quyết định quan trọng này vào một đạo luật riêng do Quốc hội ban hành có thể làm suy yếu sự minh bạch và hiệu quả hoạt động của cảnh sát ở cấp tiểu bang.

Tác giả bài viết kêu gọi giữ nguyên cấu trúc đề xuất ban đầu của Hạ viện, đảm bảo sự tham gia đầy đủ của các nhóm xã hội dân sự và mở rộng thêm đại diện thanh niên, nhóm chiếm phần lớn dân số Nigeria, trong cả Hội đồng Cảnh sát Quốc gia và Hội đồng Dịch vụ Cảnh sát Tiểu bang. Sự tham gia của thanh niên giúp tăng cường đối thoại xây dựng giữa cảnh sát và cộng đồng, cải thiện niềm tin và hiệu quả hoạt động.

Việc xây dựng một hệ thống cảnh sát phân quyền đi kèm với trách nhiệm giải trình rộng rãi sẽ làm tăng tính hiệu quả, minh bạch và đáp ứng đúng nhu cầu của người dân. Thông qua việc đưa đại diện các tổ chức xã hội dân sự, giới trẻ, và các nhóm dân tộc truyền thống vào cơ cấu giám sát, cảnh sát Nigeria có thể dần lấy lại niềm tin từ công chúng và tái thiết lập niềm tin xã hội vốn rất cần thiết cho một nền dân chủ vận hành hiệu quả.

Tổng kết lại, cải cách lực lượng cảnh sát Nigeria không chỉ là việc phân quyền, mà còn là quá trình dân chủ hóa trách nhiệm giải trình, nhằm tạo ra một tổ chức thật sự công khai, công bằng và phục vụ nhu cầu an ninh của người dân.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.