Hai ứng viên hàng đầu Brazil né tránh tranh luận trong chiến dịch tổng thống

Luiz Inácio Lula da Silva, đương kim Tổng thống Brazil và ứng viên tái tranh cử, cùng với Thượng nghị sĩ Flávio Bolsonaro, ứng viên của đảng PL-RJ, đều không cảm thấy cần thiết phải tham gia vào các cuộc tranh luận bầu cử. Lula từng khẳng định trong một cuộc phỏng vấn trên podcast Inteligência Ltda rằng ông không có ý định tham gia tranh luận để "nghe những điều vớ vẩn". Trong khi đó, Flávio Bolsonaro chỉ chấp nhận xuất hiện khi Lula có mặt, theo thông tin từ cố vấn của ông.

Các cuộc tranh luận là cơ hội để cử tri tiếp cận quan điểm của từng ứng viên và so sánh giữa họ nhằm đưa ra lựa chọn khi bỏ phiếu. Đây cũng là dịp để các ứng viên bị đưa ra thử thách bởi đối thủ và thể hiện khả năng lập luận chính trị ngay trong bối cảnh đối đầu trực tiếp. Tuy nhiên, hiện nay nhiều cuộc tranh luận, đặc biệt vòng đầu tiên, đã trở thành diễn đàn dàn dựng bởi các chuyên gia marketing chính trị, nhằm tạo nội dung trên mạng xã hội thay vì tập trung thảo luận sâu về các dự án quốc gia.

Những người tổ chức tranh luận liên tục thay đổi quy định cho phù hợp với bối cảnh mới, nhằm khắc phục các vấn đề phát sinh, song vẫn chưa đạt được hiệu quả như mong muốn. Dù vậy, tranh luận vẫn là một trong số ít những dịp hiếm hoi các ứng viên hàng đầu đối đầu trực tiếp và được truyền hình trực tiếp.

Không có hình thức nào khác ngoài tranh luận có thể đồng thời cung cấp sự tiếp cận công khai, phản biện và đối đáp giữa các đối thủ lớn.

Flávio Bolsonaro, với tư cách ứng viên nổi bật nhất phe đối lập, nên là người đầu tiên mong muốn tranh luận để thuyết phục cử tri rằng ông có thể làm tốt hơn so với Tổng thống đương nhiệm.

Việc trốn tránh các cuộc trao đổi công khai không phải hiện tượng mới tại Brazil. Từ sau thời kỳ tái dân chủ hóa, nhiều ứng viên dẫn đầu thăm dò thường xem tranh luận là rủi ro chứ không phải nghĩa vụ. Tháng 10/1998, Fernando Henrique Cardoso từ chối tham gia các cuộc tranh luận khi gần như chắc chắn sẽ tái đắc cử ngay vòng đầu tiên. Năm đó, ban tổ chức còn bị giới hạn bởi quy định bắt buộc mời tất cả ứng viên nên không tổ chức được cuộc tranh luận nào trên truyền hình. Năm 2006, Luiz Inácio Lula da Silva cũng bỏ một cuộc tranh luận và bị giả danh là “kẻ trốn tránh” bởi đối thủ lúc đó là Geraldo Alckmin, hiện là phó tổng thống Brazil.

Khi không có tranh luận, các ứng viên thường chỉ hoạt động trong vòng tròn kiểm soát chặt chẽ, với các buổi phỏng vấn được sắp xếp và những lần nói chuyện chỉ dành cho khán giả thân thiết. Tranh luận hiếm hoi là cơ hội không thể tránh khỏi những câu hỏi khó, những thử thách trực tiếp. Việc né tránh cho thấy sự thiếu sẵn sàng đối mặt với rủi ro trong bối cảnh cạnh tranh chính trị.

Tạm gác những lợi ích chiến thuật, việc tránh né tranh luận làm suy giảm bầu không khí chính trị mà các cử tri có thể nhận sự công khai, phản biện và thấu hiểu trực tiếp các quan điểm của ứng viên. Mỗi ứng viên chỉ nói với nhóm ủng hộ của mình và bị giới hạn bởi sự thân thiện của giới truyền thông trung gian. Do đó, người bị thiệt hại nhiều nhất không phải là những đơn vị tổ chức tranh luận hay đối thủ mà chính là cử tri. Cuộc bầu cử trở thành chuỗi những bài độc thoại thay vì đối thoại công khai có tính xác thực và hiệu quả.

Việc thảo luận về các định dạng tranh luận mới, linh hoạt, có khả năng xúc tác tranh luận thực chất là cần thiết. Tuy nhiên, việc biến chuyện tham gia tranh luận thành lựa chọn dựa trên kết quả thăm dò hoặc chiến lược marketing là không thể chấp nhận. Một ứng viên hướng tới hàng triệu phiếu bầu không thể tùy tiện chọn lựa nơi bị chất vấn. Nếu chưa có hình thức hiệu quả hơn để đảm bảo đối thoại công khai, việc trốn tránh tranh luận tiếp tục là một cách làm suy yếu nền dân chủ.