Giảm số lựa chọn hàng ngày để não bộ được nghỉ ngơi

Cuộc sống ngày nay mang đến rất nhiều lựa chọn cho con người, từ việc mua sắm quần áo vừa vặn, chọn phim để xem đến các mối quan hệ xã hội và tình cảm. Tuy nhiên, các nhà khoa học hành vi lại đưa ra quan điểm trái ngược với niềm tin truyền thống cho rằng càng nhiều lựa chọn càng tốt. Barry Schwartz, giáo sư tâm lý học danh dự tại Đại học Swarthmore và tác giả của cuốn sách "The Paradox of Choice" cho biết, nghiên cứu đã chứng minh việc có quá nhiều lựa chọn có thể gây ra cảm giác lo lắng, khó đưa ra quyết định và thậm chí làm giảm sự hài lòng với lựa chọn cuối cùng của con người.

Schwartz nhấn mạnh, thay vì được giải phóng bởi nhiều lựa chọn, con người thường bị tê liệt trước hàng loạt khả năng. Điều này khiến họ không biết nên làm gì và dễ dàng rơi vào trạng thái lo âu.

Trong trường hợp các gói thuốc theo chương trình Medicare Phần D tại Mỹ, những người sống tại các bang có nhiều lựa chọn hơn lại ít có khả năng chọn mua bất kỳ gói nào. Tương tự, trong các kế hoạch đầu tư 401(k), công ty có nhiều lựa chọn hơn thì nhân viên cũng ít đăng ký tham gia, dù có ưu đãi từ phía nhà tuyển dụng.

Những lựa chọn không quan trọng hơn cũng bị ảnh hưởng tương tự. Một nghiên cứu tại cửa hàng tạp hóa cao cấp cho thấy khách hàng mua nhiều lọ mứt thủ công hơn khi chỉ có sáu hương vị để chọn so với 24 hương vị. Trong một nghiên cứu khác, sinh viên có khả năng hoàn thành bài tập thêm khi chỉ có sáu chủ đề thay vì 30.

Schwartz mở rộng nghiên cứu để tìm hiểu phản ứng cảm xúc của con người trước hiện tượng này. Ông nhận thấy, càng có nhiều lựa chọn thì con người càng dễ đưa ra quyết định tồi hơn, bởi vì họ lo sợ khả năng xảy ra kết quả xấu từ nhiều lựa chọn hơn. Ngay cả khi quyết định được đưa ra, họ cũng khó hài lòng vì luôn nghĩ vẫn có lựa chọn khác tốt hơn.

Đặc biệt, những người luôn khao khát tìm ra lựa chọn tốt nhất (gọi là maximizers trong tâm lý học) chịu ảnh hưởng lớn nhất từ việc có quá nhiều lựa chọn. Ngược lại, những người chỉ tìm lựa chọn đủ tốt thì ít bị chi phối hơn.

Daniel Willingham, giáo sư tâm lý học và nhà nghiên cứu thần kinh học tại Đại học Virginia, giải thích rằng bộ não được thiết kế để tiết kiệm năng lượng và tránh phải suy nghĩ nhiều. Khi cần giải quyết vấn đề, bộ não thường tìm những phương án đã từng thành công trong quá khứ trước khi bắt đầu quá trình suy nghĩ sâu hơn.

Vì vậy, trong cuộc sống thường ngày, nhiều người đi làm qua những tuyến đường quen thuộc và thực hiện những thói quen lặp đi lặp lại để giảm việc phải ra quyết định liên tục.

Schwartz cho biết thêm, trong thời đại mạng xã hội, sự đa dạng của lựa chọn còn đan xen với việc xây dựng bản sắc cá nhân, bởi mọi người dễ so sánh lựa chọn của mình với người khác. Khi quá ít lựa chọn, mọi người không kỳ vọng cao về một sản phẩm hoàn hảo, như chỉ có hai loại quần jeans thì không ai hy vọng chiếc quần đó vừa vặn hoàn hảo. Nhưng khi có đến hàng nghìn lựa chọn, người dùng lại kỳ vọng sự hoàn hảo tuyệt đối ở sản phẩm họ chọn.

David Epstein, tác giả cuốn sách "Inside the Box: How Constraints Make Us Better," chia sẻ sau khi nghiên cứu ông đã thay đổi thói quen, hạn chế số lựa chọn của mình, ví dụ mua 10 chiếc áo phông giống hệt nhau chỉ khác màu sắc. Ông theo đuổi nguyên tắc "satisficing" do Herbert Simon - nhà tâm lý học và Nobel kinh tế năm 1978 đề xuất, nghĩa là đặt ra các tiêu chí "đủ tốt" rồi quyết định và tiếp tục.

Epstein cho rằng khi mua hàng trực tuyến, việc định hướng mục đích sử dụng sản phẩm trước sẽ giúp tránh rơi vào vòng chọn lựa vô tận và mất thời gian.

Theo Willingham và Schwartz, nên giao phó một số quyết định cho người khác. Khi mua điện thoại mới, có thể tham khảo và chọn loại điện thoại mà người bạn tin tưởng đang sử dụng. Đối với quyết định tài chính quan trọng hơn, việc nhờ chuyên gia tư vấn sẽ đem lại kết quả tốt hơn.

Willingham nhấn mạnh: "Nếu bạn nghĩ mình có thể tự giải quyết mọi thứ, rất có thể bạn đang tự lừa mình."

Schwartz cho biết việc thay đổi thói quen này khó khăn với người hay chần chừ, nhưng khi thực hiện được, họ sẽ thấy việc ra quyết định dễ dàng hơn, hài lòng hơn và có thêm thời gian mỗi ngày.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.