Tương lai AI không phải tận thế: Xây dựng công nghệ đạo đức và bền vững

Những nỗi lo mặc định về AI và viễn cảnh tương lai

Công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) thường được nhắc đến với các kịch bản tiêu cực như thay thế lao động, vi phạm quyền riêng tư, phát triển vũ khí tự động hay trở nên thông minh vượt tầm kiểm soát của con người. Đây là những cảnh báo phổ biến tạo ra sự lo sợ về một thảm họa AI có thể xảy đến bất cứ lúc nào. Tuy nhiên, một quan điểm khác, tích cực hơn về AI đang dần được đề xuất, trong đó công nghệ này sẽ cùng con người phát triển hài hòa và gia tăng chất lượng cuộc sống. Số liệu từ Gov.UK gần đây cho thấy 73% người dân Anh đã sử dụng AI ít nhất một lần trong tháng qua, minh chứng cho sự phổ biến ngày càng cao của công nghệ này.

Hoạt động của các hệ thống AI như ChatGPT, Claude hay Gemini đang góp phần đơn giản hóa các công việc hành chính tẻ nhạt, hỗ trợ lên kế hoạch du lịch và thậm chí trở thành những “nhà trị liệu” không chính thức trong đời sống hàng ngày. Tuy vậy, vẫn tồn tại các lo ngại đáng kể như tác động môi trường từ các trung tâm dữ liệu khổng lồ vận hành AI, hay những ảnh hưởng tiềm tàng tới khả năng tập trung và nhận thức của con người khi quá phụ thuộc vào công nghệ.

Chuyên gia Eleanor Drage và góc nhìn về đạo đức AI

TS Eleanor Drage, nghiên cứu viên cấp cao tại Trung tâm Leverhulme về Tương lai của Trí tuệ thuộc Đại học Cambridge, được xem là một trong những chuyên gia hàng đầu nước Anh về đạo đức AI. Tuy nhiên, bà lại bày tỏ sự hoài nghi với danh xưng “chuyên gia đạo đức AI” trong cuốn sách mới nhất của mình mang tên What If We Got AI Right: How to stop catastrophising and build an ethical future (tạm dịch: Nếu chúng ta làm đúng AI: Làm sao ngừng bi quan và xây dựng tương lai đạo đức).

Bà nhấn mạnh rằng sự hiểu biết về AI không thể chỉ nằm ở một nhóm chuyên gia hay cá nhân nào đó, bởi tác động của AI trải rộng tới cả môi trường và cộng đồng mà đôi khi các nhà phát triển cũng không nắm hết được. Drage quan ngại về xu hướng thuê “một chuyên gia” để giải quyết mọi vấn đề đạo đức xuất phát từ các công ty tư vấn, thay vì nhìn nhận AI một cách toàn diện. Bà cảnh báo nếu không coi môi trường là một bên liên quan, chúng ta dễ bỏ qua những tác động quan trọng của công nghệ này đến hành tinh.

Thực trạng và nghịch lý Silicon Valley

Điểm mấu chốt trong luận điểm của Drage là những mối nguy hiểm lớn nhất của AI không phải đến từ các cơn ác mộng công nghệ, mà là hệ thống, động cơ và cấu trúc quyền lực hiện tại đang điều khiển sự phát triển của AI. Điều mâu thuẫn là chính những người đứng đầu lĩnh vực này lại thường xuyên phát tán các cảnh báo tận thế nhằm tăng sự chú ý và huy động nguồn lực.

Bà nhắc đến ví dụ về ông Elon Musk, người vừa thúc đẩy phát triển AI vừa ký vào các thư kêu gọi tạm dừng sáu tháng nhằm ngăn ngừa thảm họa toàn cầu do AI gây ra. Theo Drage, sự cuồng nhiệt về kịch bản tận thế không thực sự nhằm hướng tới cuộc sống hài hòa với AI mà chủ yếu là do sức hút của viễn cảnh sự diệt vong toàn cầu thu hút sự tập trung và cảm xúc mạnh mẽ.

Giải pháp: Thu nhỏ quy mô và minh bạch công nghệ

Để hướng đến tương lai AI phát triển đúng hướng, Drage khuyến nghị cần giảm quy mô các hệ thống AI, làm cho chúng cụ thể và dễ kiểm soát hơn thay vì phó mặc cho các đám mây dữ liệu mênh mông. Bà dẫn ví dụ mô hình trung tâm dữ liệu nhỏ do nhóm bà quản lý, không thuê ngoài qua các dịch vụ lớn như Amazon Web Services, giúp kiểm soát được lượng năng lượng tiêu thụ cũng như hiểu rõ quy trình vận hành.

Việc này tạo điều kiện cho các cộng đồng và người dùng bình thường có thể hiểu, tham gia và cảm thấy yên tâm hơn thay vì hoảng sợ về những gì được mô tả như các “đám mây” hay robot sát thủ giấu mặt. Drage cũng nhấn mạnh rằng thay vì chỉ tập trung phê phán các trung tâm dữ liệu, nên phát triển những cơ sở nhỏ, địa phương, tận dụng nhiệt thải cho các công trình như phòng sauna hay trung tâm thể thao để xây dựng cơ sở hạ tầng AI thân thiện và bền vững hơn.

Đánh giá lại giá trị AI trong môi trường lao động

Khả năng hiểu biết và sử dụng AI đúng cách – hay còn gọi là “sự thông thạo AI” – giúp người dùng phân tích sâu hơn các hệ thống và giảm thiểu cảm giác bị công nghệ làm giảm trí tuệ. Trong bối cảnh kinh tế Anh, giá trị doanh thu từ ngành AI đã đạt 23,9 tỷ bảng Anh cho thấy mức độ tích hợp rộng rãi của AI trong nhiều lĩnh vực từ y tế đến dịch vụ chuyên nghiệp.

Tuy nhiên, Drage cảnh báo người lao động nên thận trọng và đặt câu hỏi về hiệu quả thật sự của việc sử dụng AI tại nơi làm việc. Bà cho rằng chưa có nhiều bằng chứng chứng minh AI giúp tăng năng suất bền vững, mà thực tế có thể chỉ chuyển đổi loại công việc và khiến khối lượng công việc gia tăng, dễ dẫn đến mệt mỏi và kiệt sức. Theo bà, yếu tố con người vẫn không thể bị loại bỏ hoàn toàn.

Thực tiễn làm việc với AI cần tăng cường tính minh bạch và trao đổi cởi mở giữa người lao động và nhà quản lý. Việc cùng đặt ra những câu hỏi cơ bản như “Công cụ này giúp tôi giảm bớt công việc hay chỉ tạo ra thêm nhiệm vụ mới?” sẽ giúp xã hội sử dụng AI hiệu quả và hợp lý hơn thay vì chạy theo trào lưu công nghệ một cách mù quáng.

Qua đó, việc tham gia ý thức của người dân về AI sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng một tương lai không chỉ tận dụng được lợi thế công nghệ mà còn bảo vệ các giá trị xã hội và môi trường.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.