Hai tác phẩm quan trọng về chiến tranh và hòa bình: nhật ký lưu vong của Brecht và sử thi chiến tranh trong vùng sertão Brazil

Bertolt Brecht, nhà viết kịch vĩ đại người Đức, không chỉ được biết đến qua các tác phẩm sân khấu mà còn qua nhật ký "Рабочий журнал" (Nhật ký lao động) ông viết trong giai đoạn lưu vong từ 1938 đến 1955. Bản dịch tiếng Nga mới của "Эмигрантские дневники. 1938–1955" do Zoya Borozdinova chuyển ngữ dưới sự biên tập khoa học của Olga Fedyanina vừa được xuất bản, mở ra không gian để độc giả tiếp cận trực tiếp sự phản tỉnh sâu sắc của Brecht trước lịch sử thế giới đầy biến động.

Điểm đặc biệt trong nhật ký của Brecht là cách ông tự rút lui khỏi vai trò cá nhân, chuyển trọng tâm về các biến cố lịch sử và ý thức tập thể. Ông coi tính cá nhân là thứ yếu trong bối cảnh thảm họa toàn cầu, phản ánh quan điểm cộng đồng sâu sắc điển hình của Brecht. Nhật ký không chỉ là ghi chép riêng tư mà còn làm cầu nối giữa lý thuyết và thực tiễn chính trị, giữa cuộc sống và lịch sử.

Trong đó, Brecht phê phán gay gắt chủ nghĩa hình thức, trong đó có cả sai lầm của Liên Xô, dẫn đến hình thức che giấu nội dung thực chất. Ông đau đáu trước sự bất ổn và bất công của thế giới, nhất là khi chứng kiến sự đàn áp các bạn bè văn hóa như Mikhail Koltsov và Sergey Tretyakov trong các cuộc thanh trừng ở Liên Xô.

Dù vậy, Brecht không trực tiếp viết về Thế chiến II hay sự kiện Holocaust, có thể do sự mâu thuẫn giữa ý thức tập thể và sự kiện cá nhân sâu sắc. Dòng suy tưởng trong nhật ký của ông về Hiệp ước Xô-Đức không tránh khỏi sự cay đắng khi nhận diện những hậu quả bi thảm và sự mất mát niềm tin của giai cấp công nhân thế giới.

Vào cuối thế kỷ 19, trong lúc châu Âu chú ý đến chiến tranh Nga-Thổ, miền đông bắc Brazil đang trải qua một trận hạn hán lịch sử, cướp đi sinh mạng khoảng 500.000 người. Hàng trăm nghìn người phiêu dạt, gây ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển của khu vực Amazon và những vùng khác. Đó cũng là bối cảnh sinh động cho "Chiến tranh Kanudos", sự kiện mà kỹ sư quân sự Brazil Euclides da Cunha đã ghi lại thành một tác phẩm văn học độc đáo.

Antônio Vicente Mendes Maciel, biệt danh Conselheiro, sinh năm 1830 tại bang Ceara, xuất thân từ gia đình thương nhân, trải qua cuộc đời nhiều biến cố từ mất mẹ sớm, sự ra đi của vợ đến công việc đa dạng, từ dạy học đến nghề xây dựng. Conselheiro chịu ảnh hưởng từ sự pha trộn tinh thần tôn giáo, từ Công giáo đến các tín ngưỡng địa phương và châu Phi, tạo nên giáo lý riêng biệt và tiên phong tranh đấu chống lại ý tưởng Cộng hòa, ủng hộ chế độ quân chủ.

Ông thành lập cộng đồng Kanudos, sau đổi tên thành Belo Monte, là nơi tập hợp hàng nghìn người nghèo, nô lệ được giải phóng và thổ dân tị nạn hạn hán. Cộng đồng này vận hành theo nguyên tắc chia sẻ đất đai và công việc, không ai bị thiếu đói. Chính quyền và Giáo hội chính thống không chấp nhận sự tồn tại này, đưa đến chuỗi các chiến dịch quân sự ác liệt để trấn áp phong trào.

Cuộc chiến Kanudos kéo dài với bốn chiến dịch quân sự được cử đi, gây ra hơn 25.000 thương vong, là cuộc xung đột đẫm máu nhất trong lịch sử Brazil. Euclides da Cunha không chỉ là một binh sĩ mà còn là phóng viên, ông đã ghi chép và sáng tác nên "Сертаны. Война в Канудусе" - tác phẩm kết hợp giữa lịch sử, nhân học, tôn giáo và văn học, thể hiện cuộc chiến tàn bạo cùng sự phát triển xã hội của vùng sertão.

Điều đặc biệt là tác phẩm của Cunha không đơn thuần là mô tả mà còn mang tính dự báo về các cuộc chiến hiện đại, nơi chiến tranh không chỉ là xung đột vũ trang mà còn là biện pháp áp đặt quyền lực của nhà nước trên chính lãnh thổ mình. Tác phẩm được dịch thuật và chú thích kỹ lưỡng, trở thành tuyên ngôn buồn về bạo lực và chính trị trong thế kỷ XX, cảnh báo muộn màng về mặt của chiến tranh và xã hội hiện đại.

Cả hai tác phẩm này, dù cách xa nhau về địa lý và thời gian, đều là những tư liệu quan trọng giúp độc giả hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa lịch sử, chiến tranh và thời cuộc. Brecht là tiếng nói phê phán cố gắng giữ lại giá trị tập thể giữa cơn hỗn loạn toàn cầu, còn Cunha hướng đến cách thức diễn đạt mới về chiến tranh và bạo lực hiện đại trong xã hội.

Những ghi chép và phân tích của Brecht và Cunha không chỉ là bài học cho quá khứ mà còn là cảnh tỉnh cho hiện tại và tương lai, nhất là khi các thể chế và cộng đồng vẫn đang tranh đấu để giải quyết xung đột và xây dựng hòa bình bền vững.

Thông qua đó, độc giả có thể chiêm nghiệm sâu sắc hơn về biểu hiện của lịch sử trong nghệ thuật, cũng như vai trò của văn học trong việc ghi lại và phản ánh các biến cố chính trị - xã hội lớn.