Gần 59 triệu trẻ em Bangladesh đối mặt nguy cơ khí hậu, liệu nước này đã sẵn sàng?

Tại nhiều khu vực của Bangladesh, từ những làng ven biển phía tây nam đến các đảo sông phía bắc, trẻ em đang phải đối mặt với những khó khăn không ngừng gia tăng do biến đổi khí hậu. Các trường học phải đóng cửa hàng tuần sau những cơn bão, những gia đình mất đất do xói mòn buộc phải di chuyển liên tục, làm gián đoạn việc học của trẻ. Trong vùng đầm lầy haor, trẻ nhỏ không thể đến trường trong mùa mưa nếu không có phương tiện đi lại như thuyền. Đến cả tại thủ đô Dhaka, sự kết hợp giữa nắng nóng cực độ và ô nhiễm không khí nghiêm trọng cũng đang ảnh hưởng tiêu cực đến sinh hoạt và sức khỏe trẻ em.

UNICEF trong báo cáo Children's Climate Risk Report 2026 xác nhận gần 59 triệu trẻ em ở Bangladesh tiếp xúc với ít nhất một trong những nguy cơ khí hậu chính, và 53 triệu em đối mặt với ba hoặc nhiều nguy cơ cùng lúc. Bangladesh được xếp thứ tư trong số các quốc gia có rủi ro khí hậu cao nhất đối với trẻ em, chỉ sau Myanmar, Pakistan và Việt Nam, với điểm số tổng hợp là 9,38/10.

Bangladesh là quốc gia chịu đựng rủi ro lũ lụt sông cao nhất thế giới với điểm số 10/10, hơn một nửa số trẻ em sống trong vùng dễ bị ngập. Khoảng 32 triệu em có nguy cơ trực tiếp với lũ lụt sông, 22 triệu bị ảnh hưởng bởi bão, gần 60 triệu đối mặt với hạn hán và không khí ô nhiễm, trong khi hơn 24 triệu trẻ em chịu tác động đồng thời của lũ, bão và hạn hán.

Truyền thống xảy ra nhiều thảm họa không chỉ làm gián đoạn sinh kế mà còn ảnh hưởng sâu rộng đến sức khỏe, giáo dục và an toàn của trẻ em, với nhiều khu vực không đủ thời gian để hồi phục trước khi thảm họa mới xảy ra. Sự phân bố rủi ro cũng không đồng đều, với các vùng ven biển, các đảo bị xói mòn, vùng haor, vùng đồi và khu dân cư ngập nước đô thị đều phải đối mặt những thách thức riêng biệt.

Chuyên gia nhấn mạnh Bangladesh cần các kế hoạch thích ứng khí hậu riêng biệt tùy theo từng vùng, vì một chiến lược quốc gia không thể đáp ứng đầy đủ các thách thức đa dạng. Bên cạnh các hệ thống cảnh báo sớm, công trình phòng chống bão và các chương trình bảo vệ xã hội, những nhu cầu cụ thể của trẻ em như xây dựng trường học thích ứng khí hậu, nơi trú ẩn thân thiện với trẻ em và dịch vụ hỗ trợ sức khỏe tâm thần vẫn còn rất hạn chế.

UNICEF cảnh báo thiệt hại lớn thường bắt đầu ngay sau khi thảm họa kết thúc, với việc trẻ em mất cơ hội học tập, suy dinh dưỡng gia tăng, các bệnh truyền nhiễm lây lan do nước uống bị ô nhiễm và nguy cơ lao động trẻ em, kết hôn sớm tăng lên do áp lực kinh tế.

Mỗi năm, nhiều trường học Bangladesh phải đóng cửa bởi bão, lũ lụt hay các sự kiện thời tiết cực đoan khác. Một số trường bị biến thành nơi trú ẩn khẩn cấp, số khác không thể tiếp cận được do đường bị hư hại hoặc ngập nước. Những học sinh thuộc các gia đình nghèo chịu thiệt thòi nặng nhất và không ít em phải bỏ học vĩnh viễn.

Giáo sư Humayun Kabir của Đại học Dhaka cho rằng các vùng như haor cần các trường học nổi để duy trì việc học trong mùa mưa dài, trong khi vùng đồi có thể cần các trường nội trú cho học sinh ở khu vực xa xôi. Vùng ven biển nên phát triển các trường học có khả năng chống chịu bão và sóng thần, cùng các nơi trú ẩn thân thiện với trẻ em trong các tình huống khẩn cấp. Các kế hoạch thích ứng phải dựa trên thực tiễn địa phương để bảo vệ hiệu quả trẻ em trước tác động ngày càng tăng của khí hậu.

Thiệt hại nông nghiệp và mất sinh kế do thiên tai thường khiến các gia đình rơi vào cảnh khó khăn kinh tế, làm gia tăng nguy cơ trẻ em phải nghỉ học, tham gia lao động trẻ em hoặc kết hôn sớm. Safina Anjum của JAAGO Foundation nhấn mạnh thiên tai không chỉ gây tổn thất tức thì mà còn ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển của trẻ, với nguy cơ bị bóc lột, bạo lực và lạm dụng tại các nơi trú ẩn khẩn cấp luôn hiện hữu.

Mặc dù Bangladesh được quốc tế ghi nhận về các nỗ lực ứng phó khí hậu, tài chính cho các chương trình tập trung vào trẻ em vẫn khá hạn chế. Phần lớn ngân sách dành cho hạ tầng, nông nghiệp và quản lý thiên tai, trong khi đầu tư cho sức khỏe, giáo dục, dinh dưỡng, nước sạch và bảo vệ xã hội của trẻ vẫn thiếu hụt.

Chuyên gia cho rằng thích ứng khí hậu cần mở rộng sang các giải pháp như trường học bền vững khí hậu, nơi trú ẩn thân thiện với trẻ em, hệ thống nước an toàn, hỗ trợ dinh dưỡng, dịch vụ sức khỏe tâm thần sau thảm họa và hỗ trợ đặc biệt cho trẻ khuyết tật. Đô thị như Dhaka cũng đang đối mặt với các rủi ro tăng do nắng nóng, ô nhiễm khí và ngập úng, cần phát triển không gian xanh và cơ sở giáo dục thích ứng.

UNICEF kêu gọi Bangladesh cần xây dựng kế hoạch thích ứng quốc gia, hệ thống chăm sóc sức khỏe, giáo dục, nước sạch và chương trình bảo vệ xã hội phù hợp với biến đổi khí hậu và đặt trẻ em làm trung tâm. Trẻ em và thanh thiếu niên cũng phải được tham gia có ý nghĩa vào các quá trình xây dựng chính sách khí hậu.

Md Abdur Razzak từ Trung tâm Phục hồi Chức năng Trẻ em tích hợp nhận định chính phủ Bangladesh đang tập trung bảo vệ trẻ em khỏi các rủi ro môi trường thông qua giảm ô nhiễm và môi trường lành mạnh, coi hành động khí hậu là một phần quan trọng của chiến lược phát triển kinh tế quốc gia.

UNICEF đề xuất ba ưu tiên bao gồm giảm phát thải khí nhà kính nhanh chóng, đặt trẻ em vào trung tâm của các kế hoạch thích ứng và chuẩn bị ứng phó thiên tai, đồng thời đảm bảo sự tham gia hiệu quả của trẻ em và thanh thiếu niên trong xây dựng chính sách khí hậu. Việc thích ứng khí hậu không chỉ là phát triển hạ tầng mà còn là đầu tư cho tương lai của quốc gia.

Những ảnh hưởng lên trẻ em không chỉ giới hạn trong từng cá nhân mà còn kéo theo hậu quả nghiêm trọng đến nguồn nhân lực tương lai, sự phát triển kinh tế và bền vững của Bangladesh. Trong khi trẻ em góp phần nhỏ nhất vào biến đổi khí hậu thì lại gánh chịu hậu quả nặng nề nhất. Nếu không có các chiến lược, nguồn lực và thực thi tập trung vào trẻ em, Bangladesh khó có thể bảo vệ thế hệ trẻ khỏi khủng hoảng khí hậu ngày càng nghiêm trọng.