Ai đang dẫn dắt ngoại giao ở Sừng châu Phi và Biển Đỏ, và tại sao?

Mới đây, tại Cairo đã diễn ra các cuộc tham vấn ngoại giao liên tiếp giữa Ai Cập, Somalia, Eritrea và một đặc phái viên cấp cao của Hoa Kỳ nhằm phối hợp các phương án tiếp cận đối với những thách thức an ninh tại khu vực Sừng châu Phi và Biển Đỏ. Cuộc thảo luận này diễn ra trong bối cảnh tham vọng biển của Ethiopia đang tạo ra sự biến đổi trong chính trị khu vực, đồng thời an ninh hàng hải Biển Đỏ tiếp tục chịu áp lực, và các quốc gia đang xem xét lại những liên minh và hợp tác an ninh truyền thống.

Dù chi tiết công khai về cuộc gặp còn rất hạn chế, các tuyên bố chính thức đều nhấn mạnh an ninh trong khu vực Sừng châu Phi và Biển Đỏ là trọng tâm của cuộc đàm phán. Sự mô tả rộng này phản ánh cách các vấn đề từng được coi là tách biệt như vai trò mở rộng của Ethiopia tại khu vực, an ninh hàng hải và sự cạnh tranh ảnh hưởng đang dần hòa quyện vào nhau. Giá trị của các cuộc tham vấn vượt qua những công bố ngoại giao mà nằm ở nỗ lực phối hợp ngoại giao giữa Ai Cập, Hoa Kỳ và các bên quan trọng trong khu vực Sừng châu Phi trong bối cảnh khu vực ngày càng bất ổn.

Cairo luôn nhìn nhận các diễn biến liên quan đến Ethiopia trong lăng kính an ninh quốc gia. Vùng Sừng châu Phi đặt một chiều kích mới cho sự quan ngại này, đặc biệt khi cạnh tranh về các cảng biển, bờ biển và ảnh hưởng khu vực càng gay gắt. Với Ai Cập, Biển Đỏ không còn chỉ là một tuyến hàng hải mà đã trở thành một phần mở rộng quan trọng trong bối cảnh an ninh chung, nơi thương mại, quyền tiếp cận biển và chính trị khu vực liên kết chặt chẽ. Sự phát triển tại đây không chỉ quan trọng vì vị trí địa lý mà còn bởi vai trò chiến lược của kênh đào Suez và các tuyến đường biển toàn cầu.

Somalia không chỉ có tầm quan trọng chiến lược do vị trí gần Eo biển Bab el-Mandeb và các tuyến đường hàng hải lớn, mà còn vì tranh chấp chủ quyền và tiếp cận biển với Ethiopia. Tham vọng mở rộng quyền lực biển của Addis Ababa là một trong những vấn đề nhạy cảm nhất trong khu vực. Ethiopia xem việc có nhiều quyền tiếp cận biển là điều cần thiết về kinh tế và chiến lược, trong khi Mogadishu phản đối bất kỳ động thái nào có thể làm suy yếu toàn vẹn lãnh thổ của mình.

Vấn đề này đã tạo nên thay đổi trong ngoại giao khu vực khi Somalia, với các mối quan ngại của mình, ngày càng gắn bó hơn với Ai Cập và những bên khác theo dõi sát sao vai trò ngày càng mở rộng của Ethiopia. Đối với Cairo, liên kết với Mogadishu là cơ hội xây dựng sự hiện diện trong một vùng đang trải qua quá trình tái định hình quan hệ an ninh.

Eritrea, với bờ biển dài trên Biển Đỏ và lịch sử phức tạp với Ethiopia, đóng vai trò quan trọng trong bất kỳ cuộc thảo luận nào về an ninh khu vực. Dù lợi ích của họ không hoàn toàn trùng khớp với Ai Cập hoặc Somalia, vị trí địa lý đã mang lại trọng lượng chiến lược đáng kể cho Eritrea. Đối với Ai Cập, duy trì mối quan hệ với Eritrea và Somalia là một phần trong chiến lược nhằm giữ vững ảnh hưởng trong khu vực nơi các vấn đề về quyền tiếp cận, an ninh và liên minh chính trị ngày càng được tranh chấp kịch liệt.

Sự tham gia của đặc phái viên Mỹ Massad Boulos trong các cuộc tham vấn tại Cairo đưa yếu tố quốc tế vào bức tranh ngoại giao khu vực, cho thấy Washington vẫn hết sức quan tâm đến an ninh ở Sừng châu Phi và Biển Đỏ. Sau những cuộc gặp riêng với quan chức Somalia và Eritrea, ông Boulos đã trao đổi với Ngoại trưởng Somalia về các vấn đề an ninh và ổn định khu vực, cùng thúc đẩy đối thoại chính trị nội bộ tại Somalia.

Trong cuộc gặp với Ngoại trưởng Eritrea Osman Saleh, hai bên thảo luận việc tăng cường hợp tác trên các lĩnh vực thương mại, phát triển kinh tế khu vực và an ninh, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phối hợp nhằm giải quyết các xung đột trong khu vực, tiến tới hòa bình, ổn định và thịnh vượng lâu dài cho Biển Đỏ và Sừng châu Phi.

Đối với Washington, ưu tiên vẫn là duy trì ổn định khu vực, chống khủng bố và bảo đảm an toàn tuyến hàng hải trọng yếu quốc tế. Sự phức tạp gia tăng của Biển Đỏ do gián đoạn hoạt động vận tải và những căng thẳng địa chính trị khiến khu vực này ngày càng trở thành trọng điểm chú ý của cộng đồng quốc tế.

Chuyên gia chính trị-an ninh Mubarak Aliyu nhận định sự phối hợp giữa Ai Cập và Hoa Kỳ phản ánh nhận thức rằng các khủng hoảng tại Sừng châu Phi đang liên kết chặt chẽ với nhau, đòi hỏi phương thức ngoại giao kết hợp cân bằng giữa yếu tố răn đe, quan hệ đối tác khu vực và ổn định lâu dài. Thời điểm tổ chức các cuộc tham vấn cho thấy Ai Cập không chỉ phản ứng mà còn chủ động định hình trật tự an ninh đang thay đổi tại khu vực.

Dù chưa rõ Washington có đang xây dựng một khuôn khổ ngoại giao lớn hay chỉ nhằm ngăn chặn khủng hoảng mới xảy ra trong khu vực, thì câu hỏi này vẫn được quan tâm đặc biệt qua các cuộc đàm phán tại Cairo. Tranh chấp về đập thủy điện đại tái sinh vẫn chưa được giải quyết, nhưng hiện giờ đã không còn là vấn đề duy nhất mà Ai Cập chú trọng. Những lo ngại về tham vọng biển, vai trò khu vực của Ethiopia và quan hệ với các nước láng giềng làm đa dạng thêm bức tranh an ninh quanh Ai Cập.

Mặc dù Sudan không tham gia công khai vào các cuộc tham vấn ở Cairo, những diễn biến ở đây vẫn ảnh hưởng lớn đến các tính toán an ninh rộng hơn của Ai Cập, nhất là trong bối cảnh xung đột kéo dài nơi này. Vị trí địa lý của Sudan giúp nước này trở thành yếu tố then chốt trong cân bằng quyền lực tại Sừng châu Phi và Đông Bắc châu Phi, đặc biệt liên quan đến an ninh vùng Biển Đỏ cũng như biên giới phía nam của Ai Cập.

Sự vắng mặt trực tiếp của Sudan trong các cuộc đàm phán không làm giảm đi tầm quan trọng của nước này trong bối cảnh toàn khu vực.

Những cuộc thảo luận diễn ra tại Cairo không đánh dấu sự thành lập một khối liên minh chính thức mới mà đúng hơn là một diễn đàn tham vấn các quốc gia có lợi ích ngày càng giao thoa ở Sừng châu Phi và Biển Đỏ. Ý nghĩa của chúng nằm ở việc phản ánh một môi trường khu vực đang thay đổi, khi các vấn đề về tiếp cận biển, ảnh hưởng chính trị và cạnh tranh an ninh trở nên khó tách biệt.

Tegha King, Tổng thư ký Liên đoàn Hoà bình Toàn cầu tại Ghana, nhận xét rằng lực lượng ngoại giao của Cairo đang nỗ lực đưa Hoa Kỳ và các đối tác quốc tế khác vào cuộc đối thoại về khu vực Sừng châu Phi. Tuy nhiên, ông cũng cho rằng một nền hòa bình bền vững sẽ cần những khuôn khổ hợp tác dưới sự chủ đạo của Liên minh châu Phi (AU), đảm bảo quyền chủ quyền, an ninh và phát triển cho tất cả các quốc gia sông Nile và Biển Đỏ.

Chuyên gia Aliyu đánh giá các cuộc tham vấn thể hiện quyết tâm của Ai Cập không chỉ để đối phó với các diễn biến trong khu vực mà còn nhằm định hình trật tự an ninh sắp tới. Tuy vậy, thành công phụ thuộc vào việc ngoại giao quốc tế có tăng cường hợp tác và tránh làm sâu sắc thêm các đối đầu khu vực hay không.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.