Người Ukraine tiếp tục phản đối Zelenski yêu cầu phục hồi Mykhailo Fedorov làm Bộ trưởng Quốc phòng

Tình trạng bất ổn chính trị nội bộ ở Ukraine đã bước sang giai đoạn mới khi những người biểu tình tại thủ đô Kiev và một số thành phố lớn khác quyết định duy trì các cuộc tập trung trái dấu hiệu trong thời gian không giới hạn nhằm gây sức ép buộc Chính phủ phải đáp ứng các yêu cầu chủ yếu. Đây là cuộc khủng hoảng lớn nhất kể từ khi chiến tranh Nga xâm lược Ukraine bùng phát.

Cách đây đúng một năm, các cuộc biểu tình đầu tiên đã nổ ra do sự phản đối kế hoạch làm suy yếu các cơ quan chống tham nhũng quốc gia. Khi đó, Tổng thống Volodimir Zelenski buộc phải rút lại kế hoạch này để tránh bất ổn xã hội. Tuy nhiên, tình hình hiện tại liên quan đến các quyết định về nhân sự quân sự đang khiến căng thẳng trở nên gay gắt hơn.

Ngọn nguồn của cuộc biểu tình lần này là việc sa thải Mykhailo Fedorov khỏi chức vụ Bộ trưởng Quốc phòng. Ông Fedorov được nhiều quân nhân và một bộ phận ngày càng lớn trong xã hội Ukraine coi là biểu tượng của sự hiện đại hóa công nghệ trong quân đội. Các người biểu tình cho rằng việc ông bị cách chức sẽ dẫn đến sự quay trở lại của những cơ cấu quan liêu và những mô hình chỉ huy lỗi thời, trái ngược với những cải cách mà ông từng thúc đẩy như kiểm toán minh bạch, số hóa hợp đồng và đầu tư mạnh vào công nghệ quốc phòng.

Ngoài ra, họ cũng kêu gọi sa thải Tổng tư lệnh Oleksandr Syrskyi, người bị cáo buộc theo mô hình chiến tranh tập trung, cứng nhắc, thừa hưởng từ truyền thống Liên Xô và chấp nhận thiệt hại lớn về nhân mạng. Đáp lại áp lực, Tổng thống Zelenski đã cách chức Syrskyi và thay thế ông này bằng Thiếu tướng Mykhailo Drapatyi, nhưng quyết định về Fedorov vẫn chưa thay đổi, khiến bất đồng giữa chính quyền và quân đội cũng như xã hội tiếp tục kéo dài.

Trong bối cảnh leo thang chiến sự và liên tục xuất hiện các cuộc tấn công bằng tên lửa của Nga, có ít nhất 500 người biểu tình tập trung tại Kiev chỉ vài tiếng sau khi một quả tên lửa đạn đạo Nga khiến 10 người thiệt mạng. Hoạt động phản đối cũng diễn ra tại Ivano-Frankivsk ở miền Tây Ukraine, nơi người biểu tình thậm chí bất chấp bão mùa hè để tham gia; tại thành phố Lviv và Cherkasy ven sông Dnipro ở trung tâm đất nước.

Cuộc biểu tình đòi phục hồi Mykhailo Fedorov đã kéo dài chín ngày liên tục. Ở trung tâm Kiev, người dân cầm các biểu ngữ với dòng chữ như "Hóa đổi tù nhân chứ không phải Fedorov", "Quyền lực thuộc về nhân dân" hoặc "Hãy khôi phục một Bộ Quốc phòng hiệu quả" kèm theo khẩu hiệu "Hãy để drone chiến đấu, không phải bộ binh".

Nhà hoạt động Dmytro Koziatynskyi, một trong những lãnh đạo nổi bật của phong trào biểu tình, đã kêu gọi duy trì các cuộc tập trung hàng ngày cho đến khi yêu cầu phục hồi Fedorov được đáp ứng. Ông nhấn mạnh cần tạo áp lực liên tục để Chính phủ lắng nghe và thực hiện các nguyện vọng của xã hội.

Phong trào biểu tình tập hợp nhiều cựu binh, quân nhân, tình nguyện viên, nhà hoạt động và người trẻ thành thị - nhóm vốn từng ủng hộ rộng rãi Tổng thống Zelenski trong chiến tranh nhưng hiện nay lại đặt câu hỏi về quyết định sa thải Bộ trưởng Quốc phòng. Trong những giờ gần đây, các tiếng nói đòi cải tổ thêm Bộ Bộ trưởng Cựu chiến binh cũng xuất hiện, biểu hiện sự bức xúc đang lan rộng vượt ra ngoài yêu cầu ban đầu.

Điểm đặc biệt của cuộc biểu tình này là không có sự chỉ đạo từ một phe đối lập chính trị cụ thể nào, mà chỉ là mạng lưới quân nhân danh tiếng, tình nguyện viên và đại diện xã hội dân sự lo ngại việc cách chức Fedorov sẽ làm suy yếu các cải cách trong lĩnh vực quốc phòng, đồng thời mở đường cho các cơ cấu quan liêu và quân sự truyền thống tiếp tục chi phối.

Bản thân Mykhailo Fedorov cũng giữ lập trường cứng rắn khi từ chối đề nghị đảm nhiệm vị trí khác của Tổng thống Zelenski. Ông khẳng định chỉ có ba chức vụ thực sự quyết định hướng đi của chiến tranh, gồm Tổng thống, Bộ trưởng Quốc phòng và Tổng tư lệnh lực lượng vũ trang, và không chấp nhận bất kỳ vị trí nào khác ngoài Bộ trưởng Quốc phòng vì chỉ từ chức vụ này mới có thể hoàn tất các cải cách và thúc đẩy các chương trình then chốt như phát triển drone, phòng không và các hoạt động tầm xa. Trước đó, Ukraine cũng tiết lộ kế hoạch mua drone có tầm bay lên tới 10.000 km dự kiến hoàn thành vào năm 2027.

Kết quả của cuộc đối đầu chính trị hiện tại sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến cân bằng quyền lực giữa Bộ Quốc phòng, Tổng tham mưu, Cơ quan An ninh Quốc gia SBU và chính quyền Tổng thống. Các công nghệ mới trong quân sự dự kiến sẽ còn tồn tại dù Fedorov không trở lại, bởi drone, tấn công tầm xa và các chiến dịch đặc biệt đã trở thành phần không thể thiếu trong chiến lược Ukraine và nhận được sự ủng hộ rộng rãi về chính trị và quân sự.

Tuy nhiên, sự thay đổi trong các cấu trúc thể chế như kiểm toán, giám sát đầu tư công, phân quyền và cơ chế kiểm tra vẫn đối mặt với sức chống cự từ những lợi ích quen thuộc trong bộ máy hành chính và quân sự đã ăn sâu hàng thập kỷ. Tổng thống Zelenski có thể cố gắng bảo toàn các năng lực công nghệ và chuyển giao cho cơ quan trực thuộc mình điều hành, nhưng điều đó đồng nghĩa giữ nguyên mô hình cũ mà Fedorov từng muốn phá vỡ.

Trong bối cảnh đó, nếu phải duy trì đổi mới từ bên ngoài Bộ Quốc phòng, thế cân bằng quyền lực sẽ thiên về SBU và các tổ chức thân cận với tổng thống, lực lượng đã ghi nhận uy tín lớn nhờ các chiến dịch tại vùng chiếm đóng và bên trong lãnh thổ Nga.

Tổng thống Zelenski đang nỗ lực tìm kiếm thời gian và các giải pháp trung gian, nhưng khoảng thời gian người biểu tình tạm lắng đã sắp hết. Các cuộc biểu tình quay trở lại càng làm tăng áp lực lên chính quyền và giảm khả năng tìm kiếm giải pháp hòa giải. Trong khi đó, tuy các tranh cãi nội bộ bị khai thác tuyên truyền mạnh từ phía Nga, nhưng Chính phủ Ukraine vẫn ghi nhận những đóng góp to lớn từ Fedorov trong việc gây tổn hại cho quân đội Nga.

Cuộc khủng hoảng đang tiến triển và có thể thay đổi tính chất rất nhanh. Việc đưa Fedorov trở lại sẽ giúp hạ nhiệt tình hình xã hội nhưng đồng thời tạo ra một sự điều chỉnh chính trị lớn cho Tổng thống Zelenski. Việc cách chức Syrskyi đã làm mới bộ máy chỉ huy quân sự nhưng cũng mở ra giai đoạn thích nghi ở mặt trận. Nếu Fedorov tiếp tục bị loại trừ khỏi nội các, xung đột giữa một phần quân đội và xã hội dân sự sẽ kéo dài. Bất cứ giải pháp thỏa hiệp nào cũng có thể không làm hài lòng các bên liên quan.

Tổng thống Zelenski đối diện quyết định vô cùng khó khăn khi việc sa thải Fedorov nhằm giải quyết mâu thuẫn trong ê-kíp quân sự lại làm dấy lên sự phản đối rộng rãi trong xã hội, binh lính và cả trong nội bộ chính quyền thân cận.

Trong khi các cuộc tham vấn vẫn diễn ra và nhiều ứng viên tiềm năng được cân nhắc cho Bộ Quốc phòng, Ukraine đang chờ đợi một bước đi quan trọng sắp được công bố.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.