Zacamil ở El Salvador chuyển mình từ khu ổ chuột bạo lực thành bảo tàng nghệ thuật ngoài trời

Khu phố Zacamil nằm trong quận Meijicanos, vùng đô thị thủ đô San Salvador của El Salvador, vốn là một trong những khu vực đông dân cư nhất. Nơi đây được biết đến rộng rãi không chỉ bởi mật độ dân cư cao mà còn bởi lịch sử bạo lực kéo dài trong nhiều thập kỷ. Các tòa nhà chung cư công viên lớn với khoảng 40 toà dựng lên từ những năm 1960, được xây dựng theo phong cách kiến trúc mang dấu ấn Liên Xô, nhằm phục vụ nhu cầu nhà ở cho công nhân từ vùng nông thôn đổ về. Khu vực này từng là chiến trường lớn nhất của các cuộc xung đột trong thập niên 1980 và là trung tâm tranh chấp băng nhóm tội phạm Barrio 18 chia làm hai nhánh Revolucionarios và Sureños.

Mức độ bạo lực và ảnh hưởng của băng đảng ở Zacamil đã gây nên sự kinh hoàng cho cư dân nơi đây. Câu chuyện của bà Esmeralda Quintanilla, một người dân sống tại đây gần 30 năm, thể hiện rõ điều đó khi bà nhắc lại chiếc xe buýt số 44 - phương tiện duy nhất dám vào khu vực do băng Barrio 18 kiểm soát, trong khi các tuyến xe khác tránh xa hoàn toàn. Bà mô tả tình trạng người dân sống như những bóng ma, chỉ ở trong nhà, với cửa được bọc thêm lớp sắt, ban công lưới thép và cửa sổ gắn song sắt để bảo vệ an toàn.

Hai băng đảng lớn nhất từng thống trị khu vực là Barrio 18 và Mara Salvatrucha (MS-13), có nguồn gốc từ Los Angeles nhưng lan rộng sang El Salvador và các nước Trung Mỹ bên cạnh những đợt trục xuất lớn cuối thập niên 1990. Họ đã gieo rắc nỗi kinh hoàng trong hơn hai thập kỷ bằng cách bắt giữ và tuyển mộ mạnh trẻ em, cùng hàng ngàn vụ giết người và tống tiền.

Kể từ tháng 3/2022, chính phủ El Salvador dưới thời Tổng thống Nayib Bukele đã áp dụng tình trạng khẩn cấp và tiến hành hàng loạt chiến dịch bắt giữ hàng loạt, với hơn 92.000 người bị giam giữ. Các chiến dịch này nhằm dập tắt băng nhóm nhưng cũng gây ra tranh cãi và chỉ trích từ các tổ chức nhân quyền quốc tế, khi có các báo cáo về bắt giữ tùy tiện, biến mất bí ẩn người bị giam và tử vong trong tù. Một báo cáo cảnh sát rò rỉ và điều tra của Human Rights Watch cho thấy 36% số người bị bắt không liên quan đến băng đảng.

Bí mật để hồi sinh Zacamil bắt đầu từ năm 2024 khi Custom Made Stories, một quỹ nghệ thuật Salvador, khởi xướng dự án biến khu phố thành bảo tàng nghệ thuật ngoài trời với mục tiêu khôi phục giá trị thẩm mỹ và xây dựng lại niềm tin trong cộng đồng. Các nghệ sĩ Salvador và quốc tế đã tiến hành vẽ tranh tường, lắp đặt ánh sáng và tạo mosaic trên nhiều bức tường, khơi lại ký ức và truyền tải hy vọng về tương lai. Trong số các tác phẩm nổi bật là chiếc xe buýt bị nhúng một nửa trong tường - biểu tượng cho quá khứ và tương lai của khu vực.

Dự án còn bao gồm làm mới không gian công cộng, phục hồi sân thể thao và cải tạo các tòa nhà xuống cấp, nhằm tạo lên môi trường sống lành mạnh, thúc đẩy kinh tế cho các tiểu thương từng bị tống tiền trong quá khứ. Người dân địa phương như Thelma Chávez và Luis Luna đã tích cực tham gia, cùng thúc đẩy phát triển cộng đồng và xóa bỏ dấu vết đau thương của bạo lực.

Chương trình không chỉ là nghệ thuật trang trí, mà còn là nỗ lực nối lại sự tin tưởng bị đứt gãy và giúp người dân phục hồi sau nhiều năm sống trong sợ hãi và thinh lặng. Ethel Colato, đại diện dự án, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lấy lại không gian sinh hoạt cộng đồng, tổ chức sự kiện và tạo điều kiện cho người dân tận hưởng cuộc sống đầy đủ hơn.

Bằng các hình ảnh sinh động được truyền tải qua tranh vẽ, nghệ sĩ Gerardo Gómez và Roque Espinoza cũng góp phần phản ánh lịch sử và nét văn hóa địa phương, đồng thời nhấn mạnh quá trình chuyển dịch của Zacamil từ vùng đất bạo lực sang một cộng đồng có sức sống mới. Cư dân như bà Esmeralda Quintanilla giờ đây có thể tự hào mời người thân, bạn bè đến thăm; trò chuyện trên phố và đi lại tự do an toàn, dấu hiệu rõ ràng của sự thay đổi sâu sắc tại Zacamil.

Dù vẫn còn nhiều việc phải làm, dự án đã trở thành điển hình trong việc đổi mới đô thị, thể hiện qua việc phối hợp giữa nghệ thuật, cộng đồng và sự hỗ trợ chính quyền trong việc tái thiết một khu phố từng bị bỏ quên. Sự chuyển mình này là minh chứng cho sức mạnh của nghệ thuật trong quá trình chữa lành và xây dựng lại niềm tin xã hội.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.