Lực lượng Mỹ tấn công Iran phản ánh tình hình chính trị cường độ cao tại ICC

Ngày thứ Sáu, với đa số áp đảo, 125 quốc gia thành viên của Tòa án Hình sự Quốc tế (International Criminal Court - ICC) đã biểu quyết bãi nhiệm Chánh công tố viên Karim Khan vì các cáo buộc liên quan đến "sai phạm nghiêm trọng và thiếu trách nhiệm" đối với một nữ luật sư người Malaysia làm việc dưới quyền ông. Quyết định này được đại diện ban điều hành ICC, bà Païvi Kaukoranta, công bố sau khi kết thúc cuộc bỏ phiếu tại New York.

Karim Khan phủ nhận các cáo buộc quấy rối tình dục và dự kiến kháng cáo, song nhiều chuyên gia và thành viên cho rằng khả năng ông tiếp tục tại vị là rất thấp. Kenneth Roth, cựu giám đốc tổ chức nhân quyền Human Rights Watch, cho biết Khan đã mất đi sự tín nhiệm do hành động sai trái và thái độ phủ nhận các bằng chứng dù rõ ràng. Ông nhấn mạnh rằng một công tố viên phải tuân thủ những tiêu chuẩn đạo đức cao nhất và nói sự thật, điều mà Karim Khan không làm được.

Với bốn năm còn lại của nhiệm kỳ chưa hoàn thành, ICC đang phải tìm kiếm người thay thế cho vị trí này trong bối cảnh tổ chức đang trải qua giai đoạn nhiều thử thách. ICC vốn được xem là nơi tiên phong về pháp luật quốc tế, nhưng hiện nay đang đối mặt với sức ép cả bên trong lẫn bên ngoài do sự chính trị hóa ngày càng tăng trong các vụ việc giải quyết.

Môi trường hoạt động tại ICC giờ đây đã trở nên phức tạp và có nhiều tranh cãi chính trị. Quốc gia thành viên cũng như nhiều nước không tham gia ICC thường xuyên gây áp lực, thậm chí đe dọa các cán bộ tòa án. Đặc biệt, các lệnh bắt giữ liên quan đến Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và cựu Bộ trưởng Quốc phòng Yoav Gallant, do ông Khan phát động vào năm 2024, đã tạo ra làn sóng phản ứng trái chiều và căng thẳng trong quan hệ ngoại giao.

Hoa Kỳ là một trong những quốc gia phản đối mạnh mẽ ICC và đã áp đặt các biện pháp trừng phạt nhằm vào Karim Khan cùng một số thẩm phán và công tố viên khác của ICC. Các biện pháp này bao gồm hạn chế sử dụng thẻ tín dụng và các dịch vụ internet, buộc nhiều doanh nghiệp phải ngừng hỗ trợ những cá nhân này.

Hà Lan, nơi đặt trụ sở ICC tại La Haye, đang cố gắng phối hợp với các nước châu Âu nhằm duy trì các hệ thống thanh toán và dịch vụ internet cho các thành viên của tòa án trong bối cảnh các lệnh trừng phạt của Mỹ được áp dụng.

Trước đó, Israel đã nhiều lần cố gắng gây áp lực và đe dọa các nhân viên ICC qua cơ quan tình báo Mossad, điều mà các đời công tố viên, trong đó có cả Fatou Bensouda, cũng từng xác nhận.

Người kế nhiệm của Karim Khan sẽ đảm nhận vai trò quan trọng trong một môi trường làm việc bị ảnh hưởng bởi bầu không khí căng thẳng và mâu thuẫn nội bộ. Mặc dù Khan được ghi nhận có sự sắc sảo và quyết đoán trong lãnh đạo, nhiều nhân viên phàn nàn về cách ông quản lý độc đoán và không chấp nhận ý kiến phản biện.

Các cáo buộc về quấy rối tình dục cũng làm tăng sự bất đồng trong đội ngũ nhân viên, khi một nữ luật sư Malaysia tên Sarah được cho là chịu áp lực phải giữ im lặng và ký các tuyên bố từ chối cáo buộc dưới sự chỉ đạo của cấp trên.

Ngay cả bên ngoài ICC, bối cảnh chính trị quốc tế cũng ngày càng khắc nghiệt, đặc biệt do chính sách không khoan nhượng của chính quyền Trump trước đây đối với tòa án này. Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ Marco Rubio mới đây đã phát động chiến dịch ngoại giao nhằm phá dỡ ICC từng phần một, đồng thời lên án tổ chức này là "tham nhũng" và lạm dụng quyền lực.

Những lời phản đối từ Mỹ và Israel tiếp tục làm suy yếu uy tín ICC. Đại diện của Bộ Ngoại giao Mỹ gọi vụ việc của Karim Khan là minh chứng cho sự tham nhũng của ICC, trong khi Bộ trưởng Ngoại giao Israel cũng có phát ngôn tương tự.

Mặc dù vậy, tòa án này vẫn được Chủ tịch ICC Tomoko Akane đánh giá là "một trong những thành tựu quan trọng của nền văn minh nhân loại". Tuy nhiên, ICC đứng trước nhiều khó khăn do không phải tất cả các cường quốc đều tham gia, trong đó có Mỹ, Nga, Trung Quốc, và nhiều nước khác.

Thực tế, một số quốc gia như Philippines và vài quốc gia châu Phi đã quyết định rút khỏi ICC do lo ngại về tính chính trị và các cáo buộc về sự đàn áp theo kiểu thuộc địa mới.

Ngay sau cuộc bỏ phiếu bãi nhiệm, Venezuela cũng tuyên bố rút khỏi ICC, điều mà nhiều chuyên gia cho rằng do áp lực từ Mỹ. Những diễn biến này đặt ra nhiều thách thức trong việc duy trì vai trò và hiệu quả hoạt động của ICC trong tương lai.

Như Kenneth Roth nhấn mạnh, mặc dù có những phản đối từ Mỹ, việc ICC có thể truy tố các nhà lãnh đạo vì tội ác chiến tranh tại bất kỳ đâu là cần thiết để ngăn chặn sự vô pháp và bảo vệ công lý quốc tế.