Quốc hội Peru tái lập Thượng viện sau hơn 20 năm với nhiều quyền hạn quan trọng

Thượng viện lần cuối cùng tồn tại ở Peru vào đầu những năm 1990, thời điểm mà Internet mới bắt đầu phổ biến tại quốc gia này. Sau khi Hiến pháp 1993 được thông qua, thể chế lưỡng viện bị bãi bỏ và Quốc hội Peru chỉ hoạt động với một viện duy nhất. Tuy nhiên, với cuộc Bầu cử Quốc hội năm 2026, nền chính trị nước này ghi nhận sự trở lại của Thượng viện với 60 ghế được phân bổ cho các đảng vượt ngưỡng bầu cử.

Việc khôi phục thể chế lưỡng viện đang gây ra nhiều tranh luận, đặc biệt xoay quanh sự tập trung quyền lực trong Thượng viện. Thượng viện không chỉ là cơ quan lập pháp mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bầu chọn những chức danh cấp cao tại các cơ quan chủ chốt của quốc gia.

Thượng viện mới sẽ chọn ra ba giám đốc của Ngân hàng Trung ương Peru (BCR), bổ nhiệm người bảo vệ quyền con người, cũng như thẩm phán Tòa án Hiến pháp (TC). Ngoài ra, Thượng viện còn chịu trách nhiệm bổ nhiệm tổng kiểm toán nhà nước và phê chuẩn các vị trí như chủ tịch BCR và giám đốc giám sát của Cơ quan Siêu giám sát Ngân hàng, Bảo hiểm và Quỹ Hưu trí (SBS).

Số phiếu cần thiết cho các quyết định này có vai trò quyết định đến tính cạnh tranh và thách thức trong cuộc bầu chọn. Ví dụ, để chọn thẩm phán Tòa Hiến pháp hoặc người bảo vệ quyền con người, Thượng viện cần ít nhất hai phần ba số phiếu đồng thuận. Ngưỡng phiếu này cũng được áp dụng cho việc bãi nhiệm những chức danh trên vì thiếu trách nhiệm nghiêm trọng hoặc bổ nhiệm tổng kiểm toán. Điều này buộc các nhóm nghị sĩ phải đàm phán, khi không đảng nào chiếm đa số tuyệt đối, đặc biệt trong một hệ thống chính trị phân mảnh như Peru.

Trong khi đó, những chức danh chỉ cần đa số đơn giản, như giám đốc BCR hay phê chuẩn chủ tịch BCR và giám sát SBS, sẽ có đường đi thuận lợi hơn, đồng thời đây cũng sẽ là những bài kiểm tra đầu tiên về năng lực điều hành của Thượng viện.

Sự tập trung quyền lực vào 60 người trong Thượng viện tạo ra ảnh hưởng lớn đến các cơ quan thể chế. Luật sư về Hiến pháp Maria Antonieta Gonzáles cảnh báo rằng tính tập trung này dễ dẫn đến việc ưu ái chính trị hơn là xét duyệt theo năng lực, khi một đảng chiếm đa số có thể lấp đầy các cơ quan quyền lực với các nhân vật thân tín, giống như tình trạng từng diễn ra ở một số nước trong khu vực như El Salvador và Venezuela.

Trong thể chế lưỡng viện mới, Thượng viện cũng đóng vai trò quan trọng trong chính sách đối ngoại bằng cách tham gia xem xét, phê duyệt các hiệp ước quốc tế do Chính phủ Peru ký trước khi chính thức thông qua. Các thỏa thuận về quyền con người, môi trường và những lĩnh vực khác đòi hỏi sự chấp thuận của Thượng viện.

Ngoài ra, Thượng viện còn có thể giám sát hoạt động của Chính phủ trong việc thực thi quan hệ ngoại giao, bao gồm quyền yêu cầu cung cấp thông tin liên quan. Khi pháp luật quy định, họ còn có thẩm quyền xem xét và phê duyệt việc hủy bỏ hoặc chấm dứt các hiệp định quốc tế đang có hiệu lực.

Điều này đã gây ra nhiều quan ngại khi một số nhóm chính trị thể hiện mong muốn rút lại Pacto de San José, hiệp ước giúp liên kết Peru với Hệ thống Nhân quyền Liên Mỹ. Chuyên gia Gonzáles lưu ý rằng rủi ro lớn nằm ở chỗ một cơ quan chỉ gồm 60 đại diện có thể quyết định từ bỏ những thỏa thuận quốc tế có tác động lớn trên hệ thống pháp luật trong nước. Số phiếu cần thiết chỉ 31 sẽ là mức thấp so với các tiêu chuẩn quốc tế dành cho các hiệp ước ảnh hưởng đến chủ quyền hoặc phân quyền của nhà nước. Việc này có thể đẩy Peru vào tình huống bất lợi trên trường quốc tế, đặc biệt với những cam kết về quyền con người.

Hoạt động thường nhật của Thượng viện sẽ tập trung chủ yếu vào các ủy ban hơn là tại các phiên họp toàn thể. Theo quy định, có 7 ủy ban thường trực chịu trách nhiệm thẩm định và đưa ra phán quyết các đề xuất chính sách gửi từ Hạ viện. Các ủy ban này gồm: Hiến pháp và Quan hệ Ngoại giao; Quốc phòng và An ninh Nội địa; Phát triển Sản xuất và Lao động; Kinh tế và Bảo vệ Người tiêu dùng; Y tế và Phát triển Xã hội; Quản lý Nhà nước và Kiểm toán; cũng như Tư pháp và Nhân quyền.

Đáng chú ý, một số ủy ban phải kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực. Ví dụ, ủy ban Y tế và Phát triển Xã hội còn bao gồm các vấn đề liên quan đến Giáo dục, Văn hóa, Phụ nữ và Phát triển Kỹ thuật số.

Bên cạnh đó, Thượng viện có thêm 3 ủy ban không lập pháp gồm: Ủy ban Đạo đức, phụ trách xử lý vi phạm của các thượng nghị sĩ; Ủy ban Thủ tục Đặc biệt, là nơi xử lý hồ sơ bầu chọn thẩm phán Tòa Hiến pháp, người bảo vệ quyền con người và tổng kiểm toán; và Ủy ban Tình báo, gồm tối đa 5 thành viên không có người dự bị, đảm nhiệm trong toàn bộ nhiệm kỳ.

Không một thượng nghị sĩ nào được tham gia dưới một ủy ban hoặc quá ba ủy ban, ngoại trừ thành viên Hội đồng Chủ tịch được miễn. Bên cạnh đó, việc thành lập các nhóm công tác cần đảm bảo tỷ lệ phản ánh đúng số lượng đại diện của mỗi đảng trong Thượng viện.

Maria Antonieta Gonzáles cho rằng vấn đề lớn không phải là số lượng ủy ban ít mà việc các ủy ban này phải chịu trách nhiệm tại nhiều lĩnh vực và làm việc với thời gian giới hạn. Một Thượng viện với 60 nghị sĩ không thể tái hiện hoàn toàn cơ cấu ủy ban của một viện với số lượng lớn hơn. Nếu Thượng viện được thiết kế là cơ quan xem xét, chức năng của các ủy ban là đánh giá tính hợp hiến, chất lượng pháp lý và tác động tổng thể của dự luật từ Hạ viện. Tuy nhiên, lịch trình dày đặc và thiếu thời gian có thể khiến các phán quyết trở thành hình thức và trao quyền quá đáng cho các chủ tịch ủy ban điều hành chương trình nghị sự.