Mỹ và Saudi Arabia ký thỏa thuận hạt nhân trị giá hàng tỷ USD gây lo ngại toàn cầu

Chính phủ Mỹ và Saudi Arabia vừa xác nhận một thỏa thuận hợp tác trong lĩnh vực năng lượng hạt nhân dân sự, theo đó Saudi Arabia sẽ được phép làm giàu uranium và tái chế nhiên liệu đã qua sử dụng tại quốc gia mình sau một khoảng thời gian nhất định. Báo Wall Street Journal trước đó đã tiết lộ thông tin về thỏa thuận này dựa trên nguồn tin thân cận.

Ngày 13/12, chính quyền cựu Tổng thống Donald Trump thông báo Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright cùng Hoàng tử Abdulaziz bin Salman của Saudi Arabia đã ký kết thỏa thuận cùng một hợp đồng giám sát an ninh hạt nhân. Bộ trưởng Wright gọi đây là "một quan hệ đối tác trị giá hàng tỷ USD", mở ra cơ hội tiếp cận quan trọng cho các công ty Mỹ vào chương trình hạt nhân của Saudi Arabia.

Thỏa thuận này mang lại cho Saudi Arabia quyền tiếp cận công nghệ hạt nhân tiên tiến của Mỹ, đồng thời các doanh nghiệp Mỹ sẽ nhận các hợp đồng lớn tại thị trường khu vực. Theo Bộ Năng lượng Mỹ, thỏa thuận đảm bảo các tiêu chuẩn cao nhất về an toàn hạt nhân và không phổ biến vũ khí hạt nhân.

Chris Wright cho biết sự phục hồi của ngành năng lượng hạt nhân Mỹ dưới thời Tổng thống Trump sẽ mang lại lợi ích lâu dài cho cả hai quốc gia. Thỏa thuận không chỉ thúc đẩy hợp tác kinh tế mà còn củng cố quan hệ đồng minh chiến lược trong bối cảnh căng thẳng khu vực.

Nhiều nhà phân tích và tổ chức phản đối phổ biến vũ khí hạt nhân tỏ ra lo ngại về mức độ kiểm soát trong thỏa thuận. Theo một số báo Mỹ và nguồn tin nội bộ, thỏa thuận có thể bao gồm các điều khoản cho phép Saudi Arabia làm giàu uranium ở mức độ cao nhưng miễn trừ các cuộc kiểm tra quốc tế nghiêm ngặt vốn áp dụng trong các thỏa thuận khác như với Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất.

Thay vì Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), các đội kiểm tra do Mỹ dẫn đầu sẽ chịu trách nhiệm giám sát, điều này tạo ra điểm khác biệt đáng kể về mặt minh bạch và tin cậy trong cộng đồng quốc tế.

Phản ứng trước thỏa thuận, các chuyên gia và chính trị gia đối lập tỏ ra lo ngại về khả năng tạo ra một cuộc chạy đua hạt nhân mới trong khu vực. Kelsey Davenport thuộc tổ chức Arms Control Now gọi đây là sự từ bỏ những tiêu chuẩn quốc tế đã được thiết lập và mở ra tiền lệ nguy hiểm.

Rosemary Kelanic, nhà phân tích tại think tank Defense Priorities, lên tiếng cho rằng trao công nghệ làm giàu uranium cho Saudi Arabia là hành động sai lầm, đặc biệt trong bối cảnh cuộc chiến tranh về chương trình hạt nhân Iran đang diễn ra. Mối quan hệ đối đầu gia tăng có thể khiến Iran quyết tâm phát triển vũ khí hạt nhân.

Các chính trị gia Mỹ như Thượng nghị sĩ Bernie Sanders và Chris Murphy cũng bày tỏ quan ngại rằng thỏa thuận sẽ làm gia tăng căng thẳng và đẩy khu vực vào vòng xoáy nguy hiểm. Một số thượng nghị sĩ đảng Cộng hòa cũng nhìn nhận sự cân bằng quyền lực tại Trung Đông có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Điểm đáng chú ý trong thỏa thuận là việc Mỹ không đòi hỏi Saudi Arabia công nhận nhà nước Israel, một điều kiện từng được đặt ra trong quá trình đàm phán dưới thời chính quyền Biden. Quyết định của Tổng thống Trump khiến một số nhân vật chính trị Israel phản ứng lo ngại về nguy cơ an ninh mới.

Kritics nhấn mạnh việc Hoàng tử Mohammed bin Salman đã từng công khai nói sẽ phát triển vũ khí hạt nhân nếu Iran làm điều đó trước, làm tăng rủi ro bùng phát căng thẳng hạt nhân trong khu vực.

Trái ngược với các phản ứng tiêu cực, một số chuyên gia cho rằng Mỹ cần trang bị cho đồng minh công nghệ hạt nhân để cạnh tranh ảnh hưởng với Nga và Trung Quốc, đồng thời mở ra khả năng đàm phán với Iran về các điều kiện tương tự.

Jim Hanson, Chủ tịch WorldStrat, nhận định trên Fox News rằng thỏa thuận là một bước ngoặt có thể củng cố quan hệ đối tác Mỹ - Saudi Arabia vào thời điểm khó khăn và góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho các cuộc thương lượng với Iran.

Thỏa thuận được ký kết chỉ vài tháng sau cuộc gặp giữa Tổng thống Trump và Hoàng tử Mohammed tại Nhà Trắng vào tháng 11 năm ngoái. Sau giai đoạn căng thẳng leo thang do chiến tranh xung đột xung quanh chương trình hạt nhân Iran, thỏa thuận nhằm tái khẳng định mối quan hệ gắn bó giữa hai nước.

Hiện thỏa thuận còn phải trình Quốc hội Mỹ xem xét và thông qua. Mặc dù có nhiều ý kiến phản đối, giới phân tích nhận định khả năng thông qua là cao do để bác bỏ cần tới đa số hai phần ba trong cả hai viện.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.