Dự thảo sửa đổi luật giáo dục đại học Ba Lan bổ sung nhiệm vụ chống tin giả khoa học

Tháng 5 vừa qua, các cuộc biểu tình của cộng đồng học thuật Ba Lan dưới khẩu hiệu "3% cho khoa học, 100% cho Ba Lan" đã làm bùng lên cuộc tranh luận rộng rãi về những khó khăn cũng như những bất cập trong lĩnh vực khoa học nghiên cứu tại quốc gia này. Một trong những vấn đề được nêu ra là hiện tượng "punktoza" – thuật ngữ chỉ việc sản xuất các bài báo nghiên cứu có giá trị học thuật thấp nhưng được công bố trên các tạp chí có thứ hạng cao trong "danh mục tạp chí được chấm điểm" do Bộ Khoa học và Giáo dục Đại học Ba Lan quản lý. Các điểm số từ danh mục này ảnh hưởng đến hệ thống đánh giá các trường đại học, hệ thống đang được đề nghị sửa đổi qua dự thảo sửa luật công bố ngày 8/6/2026 đang trong giai đoạn lấy ý kiến.

Dự thảo sửa đổi bổ sung một điều khoản mới (Điều 11 Khoản 1 Khoản 11) trong luật, theo đó xác định một trong những nhiệm vụ cơ bản của các trường đại học là "tăng cường những thành tựu khoa học và văn hóa Ba Lan, hoạt động phổ biến khoa học và phòng chống tin giả khoa học". Mục tiêu của điều chỉnh này được giải trình là nhằm tăng cường vai trò xã hội của trường đại học không chỉ trong việc giảng dạy và nghiên cứu mà còn ở việc truyền bá kiến thức chính xác và xây dựng niềm tin vào khoa học, đồng thời phản ứng với những hiện tượng lan truyền thông tin trái với kiến thức khoa học hiện hành.

Điều chỉnh này được mô tả là mang tính định hướng và tổ chức, không đặt ra thủ tục riêng biệt hay biện pháp xử lý vi phạm liên quan đến tin giả, mà nhấn mạnh đây là phần việc trong nhiệm vụ chung của các trường đại học.

Không chỉ tại Ba Lan, việc công nhận sự tồn tại của tin giả, thao túng thông tin và tin sai lệch đã được hầu hết các phe chính trị đồng thuận. Tuy nhiên, khác biệt thường nằm ở việc xác định những nội dung nào bị coi là sai lệch theo từng quan điểm chính trị, tạo nên sự phân cực xã hội sâu sắc.

Điều này khiến cho các cơ quan nhà nước tại Ba Lan chỉ thực hiện những hành động phòng chống tin giả một cách thận trọng. Ví dụ, dự luật thay đổi luật về cung cấp dịch vụ điện tử nhằm thực thi Luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA) của Liên minh châu Âu cũng đã bị Tổng thống Ba Lan phủ quyết hồi tháng 12/2025, dù mục tiêu là chống tin giả trên mạng internet.

Trong bối cảnh đó, các cơ quan Ba Lan chỉ có thể phản ứng qua các giải pháp mang tính phòng ngừa và xử lý cụ thể như báo cáo các trường hợp giả mạo tài khoản chính phủ trên mạng xã hội. Viện nghiên cứu nhà nước NASK là đơn vị điển hình thực hiện các chiến dịch nâng cao nhận thức cộng đồng về nguy cơ của thông tin sai lệch qua các hoạt động truyền thông xã hội.

Dự thảo luật mới xác định phòng chống tin giả khoa học là nhiệm vụ song song với công tác phổ biến kiến thức khoa học. Điều này đồng nghĩa với việc các trường đại học có trách nhiệm nâng cao ý thức của sinh viên và cán bộ giảng viên về nguy cơ nghiên cứu thiếu trung thực hoặc bóp méo ý nghĩa các công trình nghiên cứu đã được thực hiện đúng quy trình.

Tệ trạng của tin giả khoa học không phải mới mà đã tồn tại từ những năm 1950, gần đây được nhiều nhà khoa học và người làm truyền thông khoa học quan tâm, như các tác phẩm nổi tiếng của N. Oreskes, E. Conway và mới nhất là sách "Quyền lực, tiền bạc, khoa học" của T. Rożek.

Dự thảo không định nghĩa cụ thể "tin giả khoa học", thay vào đó để cho các trường đại học tự quyết định thông qua quyền tự chủ theo quy định tại Điều 70 khoản 5 Hiến pháp Ba Lan. Trách nhiệm của trường đại học bao gồm việc cung cấp cho xã hội kiến thức dựa trên nghiên cứu khoa học cập nhật, hỗ trợ năng lực phản biện thông tin và phản ứng với những thông tin thiếu chính xác trong lĩnh vực nghiên cứu mà trường tham gia.

Bản chất của việc này phù hợp với nhiệm vụ hiện nay của các trường đại học đã được quy định trong luật về giáo dục đại học và khoa học.

Thực tế, các trường đại học Ba Lan từ lâu đã có những hành động nhằm phản đối những tuyên bố sai lệch, như việc bác bỏ những quan điểm phủ nhận nạn Holocaust trong giới sinh viên và giảng viên khoa lịch sử.

Vì vậy, sự bổ sung vào luật giáo dục đại học có thể mang tính biểu tượng nhiều hơn là thay đổi thực chất trong các hoạt động của trường đại học.

Diễn biến chính của cuộc tranh luận vẫn tập trung vào việc cải tổ hệ thống đánh giá và xếp hạng các trường đại học, yếu tố được các nhà khoa học và xã hội Ba Lan đặc biệt quan tâm so với nhiệm vụ mới về phòng chống tin giả khoa học.

Tác giả bài viết, ông Igor Korczak-Kubalski, là thạc sĩ luật và quản trị dữ liệu lớn tại Đại học Warsaw, đang nghiên cứu tiến sĩ về mối liên hệ giữa luật pháp, ý thức hệ và thông tin sai lệch chính trị, nhận định rằng nhiệm vụ mới này cần được xem như một phần mở rộng vai trò xã hội của trường đại học thay vì một thay đổi căn bản trong chính sách giáo dục đại học Ba Lan.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.