Lenacapavir hứa hẹn làm chậm lây nhiễm HIV nếu được tiếp cận đủ và đúng đối tượng

Tại Nam Phi, phụ nữ trẻ khỏe mạnh đang đối mặt với nguy cơ lây nhiễm HIV từ người bạn đời mà họ tin tưởng nhưng không thể hoàn toàn kiểm soát. Họ thường không biết rõ tình trạng nhiễm HIV của đối tác, khó khăn trong việc yêu cầu dùng bao cao su và không thể kiểm soát số lượng mối quan hệ khác của bạn đời. Hiện tại, một trong những phương pháp phòng tránh là sử dụng thuốc dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP) dạng viên uống hàng ngày giúp giữ ở mức cao nồng độ thuốc kháng virus trong cơ thể để ngăn HIV thiết lập nhiễm trùng.

Tuy nhiên, biện pháp này chỉ hiệu quả khi người sử dụng duy trì việc uống thuốc đều đặn. Việc tuân thủ thường không dễ dàng do các lý do như quên uống, không thích phải uống thuốc mỗi ngày, lo ngại bị người thân hoặc bạn đời phát hiện gây kỳ thị, hoặc gặp tác dụng phụ và khó khăn khi tiếp nhận thuốc mới.

Điều trị liên tục luôn là thách thức với nhiều bệnh lý mãn tính như cao huyết áp hoặc tiểu đường. Trong trường hợp PrEP, việc duy trì uống thuốc còn khó khăn hơn bởi người dùng là những người khỏe mạnh, chưa bị bệnh. Salim Abdool Karim, Giám đốc và đồng sáng lập Trung tâm Nghiên cứu AIDS Nam Phi, nhận xét rằng việc yêu cầu người khỏe mạnh uống thuốc hàng ngày là một thử thách cao.

Theo các nghiên cứu, trong vòng ba tháng đầu tiên sau khi sử dụng PrEP, khoảng một nửa người dùng đã ngừng uống thuốc, tới cuối năm chỉ còn rất ít người duy trì. Lenacapavir được xem như bước đột phá giúp giảm gánh nặng này, khi thuốc chỉ cần tiêm mỗi sáu tháng một lần. Việc tiêm thuốc dài hạn dễ dàng hơn nhiều so với nhớ uống thuốc hàng ngày, và với những người được tiêm đều đặn, hiệu quả bảo vệ gần như hoàn chỉnh.

Hầu hết các thuốc PrEP hiện có hoạt động bằng cách ức chế enzyme giúp HIV nhân lên, nhưng lenacapavir lại là loại thuốc đầu tiên tác động vào capsid, lớp vỏ hình nón bao quanh vật chất di truyền của virus. Capsid là yếu tố quan trọng trong quá trình nhân bản của virus, nên trở thành mục tiêu lý tưởng để phòng ngừa.

Wesley Sundquist, nhà hóa sinh của Đại học Utah và chuyên gia hàng đầu về capsid HIV, đánh giá lenacapavir là phân tử mạnh nhất hiện biết chống lại HIV, với khả năng duy trì tác dụng lâu dài trong cơ thể ở nồng độ thấp nhờ cơ chế giải phóng thuốc chậm.

Abdool Karim chỉ ra ba nhóm đối tượng có tỷ lệ nhiễm HIV cao, rất cần tăng cường tiếp cận loại thuốc này: các cô gái vị thành niên và phụ nữ trẻ ở một số vùng châu Phi, nam giới đồng tính trẻ tuổi ở Tây phương và cộng đồng đồng tính dễ bị tổn thương ở Đông Âu và Trung Á.

Tại Nam Phi, việc triển khai lenacapavir cho nhóm có nguy cơ bắt đầu từ tháng 6 năm 2026, sau thỏa thuận tháng 7 năm 2025 giữa hãng sản xuất thuốc Gilead và Quỹ Toàn cầu - tổ chức công tư hỗ trợ tài chính. Gilead cam kết cung cấp thuốc không lấy lợi nhuận cho tối đa 2 triệu người trong ba năm. Trước đó, tháng 10 năm 2024, hãng cũng đồng ý cho phép sản xuất các phiên bản thuốc generic giá rẻ tại 120 quốc gia có nguồn lực hạn chế và tỷ lệ nhiễm HIV cao.

Dù vậy, đa số quốc gia vẫn gặp khó khăn trong tiếp cận lenacapavir. Một số nước Mỹ Latinh như Brazil, Mexico, Peru và Argentina chưa được hưởng lợi từ các chương trình cung cấp thuốc dù từng tham gia thử nghiệm lâm sàng, theo Melissa Scharwey của tổ chức Bác sĩ Không Biên giới.

Bên cạnh đó, ngay ở các nước có thể tiếp cận thuốc, nhiều nhóm dễ tổn thương vẫn bị bỏ sót trong các chương trình phân phối. Scharwey kêu gọi Gilead tăng cường nguồn cung và hỗ trợ bán trực tiếp thuốc cho MSF với giá phải chăng khoảng 40 USD mỗi liều tiêm.

Theo nhà dịch tễ học Monisha Sharma của Đại học Washington, việc lenacapavir được phân phối hiệu quả tới khoảng 2-4% dân số trưởng thành ở các khu vực như Nam Phi, Zimbabwe và Tây Kenya có thể ngăn chặn được khoảng 12-18% các ca nhiễm mới trong vòng 10 năm, nếu thuốc tiếp cận đúng nhóm có nguy cơ cao.

Tuy vậy, Sharma cũng nhấn mạnh lenacapavir không thể đơn độc loại bỏ hoàn toàn HIV mà cần kết hợp với giá thuốc hợp lý, kênh phân phối hiệu quả và đối tượng sử dụng tập trung vào nhóm người có nguy cơ cao nhất.

Điều khiến Abdool Karim lo ngại nhất là bài toán làm sao tiếp cận nhóm người có nguy cơ cao nhất. Anh nhấn mạnh lenacapavir giải quyết phần lớn vấn đề tuân thủ dùng thuốc nhưng không thể giúp định vị và thu hút những người này sử dụng thuốc. Nhiều người có nguy cơ cao không nhận ra mình có nguy cơ, do đó không tìm đến thuốc phòng ngừa.

"Nếu không thể tiếp cận được những người nguy cơ cao, chúng ta khó có thể tạo nên bước tiến lớn trong cuộc chiến chống HIV", Abdool Karim cảnh báo.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.