Chủ đề cải cách tư pháp và vai trò của Denys Maslov
Denys Maslov, Chủ nhiệm Ủy ban Chính sách Pháp luật thuộc Quốc hội Ukraine, đang được xem là ứng viên hàng đầu cho vị trí Bộ trưởng Tư pháp trong đợt cải tổ chính phủ sắp tới. Ông được giao trọng trách lãnh đạo chương trình cải cách hệ thống tòa án – một nội dung mà Chính phủ Ukraine và các đối tác quốc tế như Liên minh châu Âu (EU) đặt kỳ vọng cao. Trong bối cảnh này, Maslov phải cân bằng giữa áp lực thúc đẩy tiến trình cải cách từ EU và những phản ứng chỉ trích gay gắt đến từ các tổ chức xã hội dân sự Việt Nam.
Maslov khẳng định mục tiêu của cải cách là đảm bảo hệ thống tư pháp có trách nhiệm giải trình cao nhưng đồng thời không làm tổn hại đến nguyên tắc độc lập xét xử vốn được quốc tế công nhận rộng rãi. Ông cũng nhấn mạnh rằng những thay đổi phải được tiến hành thận trọng để không làm suy yếu nền tư pháp.
Thách thức trong cải tổ Tòa án Tối cao và luật khai báo minh bạch
Tòa án Tối cao Ukraine lâu nay bị bao phủ bởi nhiều bê bối tham nhũng và thiếu minh bạch. Vụ án đáng chú ý là việc Vsevolod Kniazev, nguyên Chủ tịch Tòa án Tối cao, bị kết án 5 năm tù vì tội nhận hối lộ vào tháng 6/2023. EU đã đề nghị rà soát kỹ lưỡng các bản khai báo minh bạch tài sản và hoạt động của thẩm phán trong Tòa án Tối cao với sự hỗ trợ của chuyên gia quốc tế.
Ngày 9/6/2024, Quốc hội Ukraine đã thông qua luật mới về khai báo minh bạch của thẩm phán, trong đó yêu cầu Chính phủ soạn thảo dự luật riêng về công tác kiểm tra bản khai của Thẩm phán Tòa án Tối cao, với sự tham gia của các chuyên gia độc lập, trong vòng sáu tháng. Luật đã được Tổng thống Volodymyr Zelensky ký ban hành ngày 24/6.
Tuy nhiên, các tổ chức giám sát tư pháp như Dejure chỉ trích sự chậm trễ và cho rằng luật này làm suy yếu tính hiệu quả của hệ thống khai báo khi loại bỏ nhiều câu hỏi chi tiết, đồng thời nghi ngờ việc hạn chế vai trò của chuyên gia quốc tế trong kiểm tra các thẩm phán cấp cao.
Quan điểm của Denys Maslov về sự chậm trễ và vai trò chuyên gia quốc tế
Maslov giải thích việc trì hoãn cải cách Tòa án Tối cao là do các đối tác quốc tế vẫn chưa thống nhất được quy trình kiểm tra bản khai. Ông cho biết, dự thảo luật mới sẽ được xây dựng dựa trên những khuyến nghị của Ủy ban Venice, nhằm sử dụng các cơ chế hiện có như khai báo minh bạch thay vì thiết lập hệ thống theo dõi mới từ Hội đồng Tư pháp cấp cao, điều từng bị từ chối.
Về vai trò của chuyên gia quốc tế, Maslov cho rằng kế hoạch của EU đề cập đến "chuyên gia độc lập do quốc tế đề cử tạm thời" chưa được chấp thuận chính thức và không có tính ràng buộc pháp lý. Ông cho rằng các chuyên gia trong nước có đủ năng lực để đảm trách việc kiểm tra vì sự gần gũi về ngôn ngữ và hiểu biết văn hóa giúp cho quy trình hiệu quả hơn.
Đăng ký bản tin QMVN
Nhận tin tổng hợp mỗi sáng - chỉ những bài đáng đọc, không spam.
Ý kiến trái chiều về tính minh bạch và nghiêm minh của luật mới
Nhiều nhà hoạt động và tổ chức như Dejure bày tỏ lo ngại luật mới về khai báo minh bạch thẩm phán làm giảm đáng kể độ chặt chẽ khi loại bỏ 22 trong số 28 câu hỏi chi tiết của mẫu khai trước đó. Những câu hỏi mới mang tính chung chung hơn, tạo điều kiện cho thẩm phán tự diễn giải và dễ tránh né trách nhiệm.
Maslov cho rằng chất lượng câu hỏi quan trọng hơn số lượng và khẳng định các nội dung liên quan đến tài sản vẫn được đưa vào tuy không rõ ràng như trước. Tuy nhiên, giới chuyên gia phản bác rằng phần khai báo tài sản quan trọng đã bị giảm sút đáng kể, làm suy yếu khả năng phát hiện tài sản không minh bạch và các mâu thuẫn lợi ích.
Về giới hạn thời gian kiểm tra chỉ trong 6 tháng, Maslov nhấn mạnh yêu cầu này nhằm bảo vệ các thẩm phán khỏi bị đe dọa kỷ luật kéo dài vô thời hạn, điều mà Hội đồng Tư pháp châu Âu cũng từng phản đối vì nguy cơ ảnh hưởng tiêu cực đến quyền độc lập của thẩm phán. Song câu hỏi đặt ra là thiếu các cơ chế trách nhiệm đối với việc kéo dài quá trình kiểm tra, khiến nguy cơ tham nhũng và tránh né vẫn hiện hữu.
Những lo ngại về phán xét các thẩm phán có liên hệ với Nga
Trong bối cảnh xung đột với Nga, các câu hỏi trong khai báo minh bạch mới không đủ nghiêm khắc để phát hiện các thẩm phán có quan hệ hay hoạt động với Nga trước và sau cuộc xâm lược toàn diện. Cụ thể, các câu hỏi về việc đến Nga hoặc vùng chiếm đóng chỉ áp dụng cho năm vừa qua, qua đó bỏ sót các vi phạm trong giai đoạn trước.
Maslov cho rằng các trường hợp này sẽ được phát hiện qua các bản khai hàng năm trước đó, nhưng các nhà giám sát cảnh báo rằng điều này không giải quyết triệt để các lỗ hổng, đặc biệt với những thẩm phán mới được bổ nhiệm sau các chuyến đi đó.
Những điều rút ra từ bài viết
- Denys Maslov là Chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp Quốc hội và dự kiến làm Bộ trưởng Tư pháp mới của Ukraine.
- Các cải cách tư pháp đang chịu áp lực từ EU đồng thời vấp phải chỉ trích từ xã hội dân sự về tính minh bạch và hiệu quả.
- Luật khai báo minh bạch thẩm phán mới được cho là làm suy yếu công cụ kiểm tra khi giảm số lượng câu hỏi chi tiết.
- Vai trò chuyên gia quốc tế trong kiểm tra khai báo thẩm phán vẫn còn nhiều tranh cãi và chưa được rõ ràng.
- Thời hạn 6 tháng kiểm tra khai báo thẩm phán tạo ra rủi ro trì hoãn và thiếu cơ chế trách nhiệm trong xử lý vi phạm.
Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.
