Cơ hội hòa hoãn giữa Mỹ và Iran trước nguy cơ xung đột lan rộng

Căng thẳng giữa Mỹ và Iran tiếp tục leo thang sau khi hai bên ký kết bản ghi nhớ hiểu biết (MoU) vào tháng trước nhằm kéo dài lệnh ngừng bắn kể từ tháng 4 và tạo điều kiện cho đàm phán nhằm chấm dứt xung đột bắt đầu từ ngày 28/2, khi Israel và Mỹ tiến hành các cuộc tấn công nhắm vào Iran. Dù vậy, cả Washington lẫn Tehran nhiều lần cáo buộc đối phương vi phạm thỏa thuận này, khiến nguy cơ xung đột bùng phát ngày càng lớn.

Trong bối cảnh đó, các nhà trung gian gồm Qatar, Ai Cập, Pakistan và những nước khác đang tích cực vận động thực thi một kế hoạch ngừng bắn kéo dài 10 ngày cùng lúc với việc mở lại việc vận tải qua eo biển Hormuz, một trong những tuyến hàng hải chiến lược nhất thế giới. Eo biển này lưu thông một phần năm lượng dầu mỏ và khí đốt toàn cầu trong thời bình, đồng thời là điểm nóng phản ánh cạnh tranh quân sự giữa Mỹ và Iran.

Các nguồn tin cho biết đề xuất hiện tại dựa trên các cuộc thảo luận trước đó tại Muscat ngày 11/7 giữa Oman, Iran và Qatar, dù cuối cùng không thành công. Kế hoạch nhằm mục tiêu mở lại hoàn toàn luồng vận tải qua eo biển, với tuyến phía bắc do Iran kiểm soát nhưng đang bị phong tỏa bởi Hải quân Mỹ, cùng tuyến phía nam do Mỹ ủng hộ, nơi các tàu vận tải thời gian gần đây chịu nhiều cuộc tấn công từ phía Iran.

Chuyển động ngoại giao đi kèm đề xuất tạm dừng hoạt động quân sự trong 10 ngày nhằm tạo điều kiện cho đàm phán cứu vãn MoU. Ngoài ra, các quan chức vùng cũng bàn về cơ chế quản lý phí đi lại trong tương lai, bao gồm quỹ chung có sự tham gia của Tổ chức Hàng hải Quốc tế hoặc cho phép Iran thu phí dịch vụ hợp lý liên quan đến bảo đảm an ninh hàng hải và bảo vệ môi trường.

Chuyên gia Simon Mabon của Đại học Lancaster nhận định MoU trước đó giảm bớt xung đột phần nào vì tính mơ hồ, tạo không gian cho cả Mỹ và Iran diễn giải theo chiều hướng có lợi cho mình. Tuy nhiên, chính điều này cũng là điểm yếu, khiến thỏa thuận bị coi là gần như vô hiệu do các bên liên tục cáo buộc vi phạm lẫn nhau.

Ông nhấn mạnh bất kỳ thỏa thuận mới cũng cần những cam kết rõ ràng hơn để tránh tình trạng tranh cãi tái diễn. Song, những diễn biến leo thang quân sự khiến tình hình trở nên phức tạp hơn: Iran vẫn xem kiểm soát eo biển Hormuz là đòn bẩy chính, trong khi việc ba lính Mỹ thiệt mạng tuần qua gia tăng áp lực lên Tổng thống Donald Trump phải có phản ứng mạnh mẽ.

Các nhà phân tích cũng ghi nhận Mỹ vẫn tìm cách hạn chế mở rộng chiến tranh dù chiến dịch không kích đã sâu rộng hơn. Alex Almeida, Giám đốc an ninh Horizon Engage, cho biết phần lớn đòn đánh vẫn tập trung quanh eo biển Hormuz, cho thấy Nhà Trắng đang nỗ lực kiểm soát tình hình, nhưng dự đoán ít nhất một tuần nữa sẽ còn các cuộc trao đổi trước khi tái đàm phán có thể diễn ra.

Trái lại, Trita Parsi từ Viện Quincy tin rằng Iran khó có động lực trở lại đối thoại khi quân sự vẫn tiếp diễn. Iran cho rằng Mỹ không đạt được mục tiêu qua đàm phán nên tiếp tục hành động quân sự nhằm cải thiện vị thế.

Chuyên gia cảnh báo với mỗi đòn phản công mới, nguy cơ cuộc xung đột trở nên đẫm máu và khó kiểm soát hơn ngày một lớn. Các mục tiêu tấn công đã vượt ra khỏi các cơ sở quân sự, nhắm vào hạ tầng dân sự như nhà ga, khu dân cư, cầu đường, cơ sở cung cấp nước và kho lương thực.

Mỹ cũng mở rộng phạm vi không kích sâu vào nội địa Iran, khiến Tehran đáp trả không chỉ trong nước mà còn lan ra các quốc gia trong khu vực như Kuwait, Bahrain và Jordan, với việc tấn công các nhà máy nước và các cơ sở điện, cho thấy âm mưu làm gia tăng sự phơi nhiễm của các nước láng giềng với xung đột.

Trong khi đó, lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn ở Yemen đã tuyên bố phong tỏa hải cảng Saudi Arabia, có thể mở ra một mặt trận mới đe dọa cơ sở hạ tầng năng lượng và hoạt động hàng hải quốc tế tại một trong những tuyến đường thủy bận rộn nhất thế giới.

Simon Mabon lưu ý nguy cơ lớn nhất là sự lan rộng cục bộ tại các tuyến đường thủy chiến lược như Bab al-Mandeb, cửa ngõ phía nam của Biển Đỏ, gây ảnh hưởng sâu rộng tới giá dầu và chuỗi cung ứng toàn cầu. Ông cũng cảnh báo Israel có thể gây cản trở hòa bình do cuộc bầu cử sắp tới và sự thiếu đồng thuận trong nước về việc ngừng bắn.

Dù các nhà trung gian đang rất cố gắng, nhưng theo Mabon, sẽ khó có hòa bình nếu không có sự nhượng bộ nghiêm túc từ cả hai phía Iran và Mỹ.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.