Từ nhà tranh palava đến TikTok: Người Liberia gìn giữ lịch sử bằng kỹ thuật số

Truyền thống kể chuyện và bảo tồn lịch sử tại Liberia gắn liền với vai trò của các bậc cao niên trong cộng đồng, tương tự như griots ở Tây Phi nhưng không phát triển thành một lớp người kể chuyện chuyên nghiệp như tại Sahel. Qua nhiều thế kỷ, họ tiếp nối việc truyền đạt lịch sử gia đình, tập tục và sự kiện qua các thế hệ, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa đặc trưng của quốc gia.

Tuy nhiên, với cuộc nội chiến kéo dài từ 1989 đến 2003, truyền thống này đã bị gián đoạn nghiêm trọng. Chiến tranh làm thiệt mạng khoảng 250.000 người và khiến hàng trăm ngàn người phải di dời, làm gián đoạn quá trình truyền tải văn hóa và lịch sử gia đình. Sự gián đoạn này vẫn còn ảnh hưởng sâu sắc đến việc truyền tri thức lịch sử và văn hóa ở hiện tại.

Tại Liberia hiện nay, khi đô thị hóa gia tăng và nhiều người trẻ di chuyển khỏi các cộng đồng truyền thống, những không gian kể chuyện truyền thống như các nhà tranh palava không còn là nơi duy nhất để truyền tải lịch sử và văn hóa. Thay vào đó, các nền tảng trực tuyến như TikTok, Facebook, YouTube và podcast đã trở thành nơi tụ họp mới để chia sẻ và ghi lại ký ức tập thể.

Zuleka Dauda, lãnh đạo chương trình tại Trung tâm Giải pháp Tổng hợp, nhận định sự chuyển đổi này là sự tiến hóa của văn hóa chứ không phải sự mất mát. Người trẻ Liberia đang tiếp nhận và truyền tải văn hóa theo cách mới, vẫn giữ được tinh thần học hỏi và trao truyền. Những câu chuyện dân gian, hình ảnh lịch sử, ký ức gia đình giờ đây có thể lan tỏa đến cộng đồng đa dạng trong nước và cả diaspora Liberia trên toàn cầu.

Việc đưa chuyện kể lên môi trường mạng cũng đặt ra những thách thức mới. Tỷ lệ người dùng internet ở Liberia mới chỉ chiếm hơn một phần ba dân số, giới hạn phạm vi tiếp cận của kho tư liệu kỹ thuật số. Bên cạnh đó, vấn đề tin giả và thông tin không xác thực cũng trở nên phổ biến do sự thiếu vắng các cơ chế kiểm duyệt và hiệu chỉnh như trong truyền thống kể chuyện của các bậc cao niên.

Hơn nữa, trình độ đọc viết của dân số Liberia trưởng thành chỉ đạt khoảng 58,6%, theo thống kê chính phủ, làm cho việc kiểm chứng các thông tin lịch sử càng trở nên khó khăn hơn. Trong khi các griots ở châu Phi được đào tạo bài bản về việc truyền tải sự thật lịch sử, thì mạng xã hội là nền tảng mở, nơi bất kỳ ai cũng có thể đăng tải nội dung mà không đảm bảo độ chính xác hay chịu trách nhiệm xã hội.

Bilphena Decontee Yahwon, sáng lập Archive Liberia, cho biết một thách thức lớn trong việc kể lại lịch sử Liberia là chống lại các quan điểm lịch sử đã bị bóp méo bởi những góc nhìn thuộc địa và đế quốc. Cô đã bắt đầu hành trình này từ việc kể câu chuyện cá nhân liên quan đến chiến tranh và di cư, rồi phát triển thành dự án lưu giữ ký ức và giáo dục chính trị rộng lớn hơn nhằm xem xét đa chiều lịch sử nước nhà.

Trong bối cảnh đó, các cơ quan như Cơ quan Du lịch Liberia đang hợp tác với các nhà sử học, tổ chức văn hóa và các nhà sáng tạo nội dung nhằm tạo điều kiện cho việc tiếp cận tài liệu, đồng thời hỗ trợ sản xuất các câu chuyện lịch sử chính xác và hấp dẫn. Zuleka Dauda cũng nhấn mạnh việc cần khuyến khích và hỗ trợ giới trẻ kể chuyện tốt hơn chứ không phải ngăn cấm họ dùng mạng xã hội.

Việc sử dụng công nghệ số để thu thập và truyền tải lịch sử đang giúp tái kết nối thế hệ trẻ với di sản của quê hương. Những câu chuyện ngày trước chỉ được chia sẻ dưới mái nhà tranh palava giờ đây có thể tiếp cận hàng triệu người Liberia ở trong nước cũng như ngoài nước. Đây không chỉ là việc bảo tồn quá khứ mà còn là cách tạo dựng lịch sử đang diễn ra của chính người trẻ hôm nay.

Zuleka Dauda cho biết: “Thế hệ chúng ta không chỉ thừa kế lịch sử mà còn đang tạo ra và chia sẻ nó. Tương lai của lịch sử Liberia không nhất thiết ghi chép trên sách giáo khoa đầu tiên, mà có thể được đăng tải trên các nền tảng số.”

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.