Bảo tồn Tlaltecuhtli: Bức tượng đất lớn nhất Mexica sau gần 20 năm phát hiện

Vào ngày 2/10/2006, bức tượng Tlaltecuhtli – nữ thần Đất của nền văn hóa Mexica – được phát hiện dưới chân Đền Templo Mayor ở trung tâm lịch sử Mexico. Điều khiến bức tượng trở nên đặc biệt là kích thước khổng lồ, lên tới 12 tấn, được chạm khắc tinh xảo với các hình nổi thấp và giữ được lớp màu gốc trên bề mặt với tông đỏ, ocre, xanh maya, trắng, và đen. Đây được xem là tác phẩm nghệ thuật policrom lớn nhất và được bảo tồn tốt nhất của người Mexica cho đến nay.

Dù đã tồn tại hơn 500 năm, bức tượng đã may mắn thoát khỏi sự chú ý của các nhà xâm lược nhờ vị trí cách mặt đất chỉ vài mét dưới lòng đất. Hình ảnh nữ thần được thể hiện với các chi tiết đáng chú ý như tóc xoăn đỏ đậm có tính chất từ tính theo một số nghiên cứu, đôi mắt lửng trăng, mũi rộng và dẹt, hàm răng lộ rõ đang hút máu, cùng với phần thân trần và chân tay mang móng vuốt thay cho tay chân người. Ngoài ra, một phần tượng trung tâm bị thiếu vẫn chưa được tìm thấy.

Kể từ lúc tìm thấy, đội ngũ các chuyên gia thuộc Dự án Templo Mayor, trong đó có bà María Barajas Rocha – chuyên gia phục hồi hiện đang chịu trách nhiệm chính – đã tiến hành nhiều công đoạn phục chế và bảo dưỡng kỹ lưỡng tại Bảo tàng Templo Mayor, nơi bức tượng được trưng bày từ năm 2010. Qua gần 16 năm, tác phẩm đã được bảo quản nghiêm ngặt để giữ nguyên vẹn màu sắc và cấu trúc bền vững.

Một trong các thách thức lớn nhất là xử lý lớp keo gốc ban đầu gần như bị mất, nên khâu làm sạch phải thực hiện thủ công rất tỉ mỉ bằng các dụng cụ tinh xảo để loại bỏ các mảng bám khô mà không làm tổn hại màu sắc. Công tác này kéo dài tới 10 tháng, tiếp nối bằng việc áp dụng một hợp chất silica tương thích về mặt hóa học để gia tăng sự ổn định cho lớp đá andesita lamprobolita xốp của tượng.

Bên cạnh đó, các chuyên gia đã lắp đặt hệ thống ghi nhận dữ liệu kỹ thuật số để theo dõi nhiệt độ và độ ẩm trong khoảng thời gian từ tháng 6/2010 đến tháng 4/2011, nhằm đảm bảo điều kiện trưng bày lý tưởng, tránh thay đổi môi trường làm hư hại tác phẩm. Bảo tàng cũng sử dụng hệ thống chiếu sáng chuyên biệt không gây tác động tiêu cực lên tượng.

Việc bảo quản tượng nữ thần Đất đòi hỏi sự chăm sóc thường xuyên, với việc loại bỏ bụi và dầu mỡ bám trên bề mặt được thực hiện hai lần mỗi năm bằng các bàn chải mềm, dụng cụ hút nhẹ và tháo dỡ cẩn thận các mảng cặn nhằm bảo vệ lớp sơn nguyên thuỷ.

Mỗi thứ Hai khi viện bảo tàng đóng cửa, đội ngũ kỹ thuật sẽ kiểm tra tổng thể trạng thái tượng, kể cả phần bên dưới hệ thống đỡ và khu vực thiếu mảng đá trung tâm. Ngoài ra, tượng được đặt trên đế gỗ có bọc hệ thống tấm ép sơn màu tối nhằm phù hợp cảnh quan và giữ vật liệu ổn định.

Từ năm 2023, sự hợp tác giữa các chuyên gia của Bảo tàng Templo Mayor cùng Viện Nghiên cứu Thẩm mỹ của Đại học Quốc gia Tự do Mexico (UNAM), do bà Yareli Jáidar Benavides đứng đầu, đã bắt đầu một dự án phân tích màu sắc để đánh giá độ ổn định lớp sắc tố, gồm đỏ và ocre (gồm oxit sắt), xanh maya, trắng (cacbonat canxi) và màu đen được giả định từ than củi. Mục tiêu là theo dõi để có biện pháp kịp thời bảo vệ tượng mà không phải can thiệp mạnh tay.

Công trình bảo tồn bức tượng Tlaltecuhtli được trình bày chi tiết trong cuốn sách De la excavación al museo: La restauración del monolito de la diosa Tlaltecuhtli phát hành năm 2019, góp phần quan trọng trong loạt báo cáo thuộc Dự án Templo Mayor do Viện Văn hóa Cổ đại cùng Viện Quốc gia về Nhân học và Lịch sử Mexico xuất bản. Qua hơn một thập kỷ, công tác bảo tồn đã giúp giữ gìn một trong những biểu tượng huyền thoại của văn hóa Mexica cho thế hệ tương lai và làm phong phú thêm di sản khảo cổ thế giới.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.