Philippe Jaccottet và Những Tập Nhật Ký Thơ Truyền Tải Cảm Xúc Sâu Lắng

Philippe Jaccottet (1925-2021), nhà thơ Thụy Sĩ, nổi tiếng với lối viết chậm rãi, tinh tế, nhằm truyền tải chính xác nhưng vẫn nhẹ nhàng những ấn tượng thoáng qua trong tự nhiên và cuộc sống. Ông không tìm cách ghi lại những khoảnh khắc mang tính phổ quát, mà chủ yếu tập trung vào việc khai thác sự vật ở trạng thái riêng biệt, như ánh sáng len lỏi qua tán lá hay một cuộc gặp gỡ tình cờ. Những ghi chép của ông mang tính như điểm neo, giữ lại những phút giây trôi qua và giúp người đọc cảm nhận được vẻ đẹp tạm thời mang tính thần kỳ giữa hai khoảnh khắc.

Nhà thơ không đặt tham vọng giải thích hay làm rõ triết lý thơ ca của mình, tránh đưa bản thân ra khỏi tầm với của người đọc và ngay cả của chính mình. Ông từng nói: “Bắt đầu từ hư vô. Đó là quy luật của tôi. Tất cả phần còn lại chỉ là khói mờ xa xôi.”

Jaccottet gọi những tập ghi chép của mình là La semaison (Mùa gieo trồng), nơi ông thu thập các hiện tượng thường ngày nhưng bất thường về mặt cảm nhận. Với sự chú ý gần như sợ hãi, ông viết về những điều thực thể tồn tại song hành cùng một mặt vô hình. Phong cách ông gần gũi như người chăn cừu, mở lòng đón nhận sự trong trẻo của cảm nhận và sự khéo léo trong việc chuyển ngữ cảm xúc.

Ông ghi lại bằng lối trau chuốt nhẹ nhàng những hình ảnh như bông hoa đặc biệt hay ngọn núi cô đọng, cố gắng bắt màu sắc đa dạng, không phẳng lì và in dấu bóng mờ trong ánh sáng. Từng khoảnh khắc thay đổi màu sắc và thời tiết được ông ghi lại như một công việc thủ công thuần khiết để kìm giữ tâm trí khỏi sự xao lãng: “Cảm thấy mình như một hạt giống của một cây cổ thụ khi mà rễ của cây không còn nhìn thấy”. Hình ảnh thơ ông đôi khi như một cái bát sương mù mềm mại phủ lên cảnh vật.

Mọi ghi chú trong tác phẩm Jaccottet đều mang tính là bản nháp, bản thảo sơ khai. Ông kiên trì theo đuổi "luật bí mật của sự xuất hiện", diễn giải cảm nhận này qua thơ ca.

Tự do đặc biệt nhất trong thơ ông là những chi tiết nhỏ như cánh chim bay xiên hay thân cây phủ tuyết mang giá trị tinh thần cao quý. Nhà thơ cho rằng việc chỉnh sửa tác phẩm là hành động tương đối giả tạo, thậm chí có phần không trung thực, tuy ông cũng từng thú nhận đây là một số ám ảnh khó lý giải.

Dù những trang nhật ký và cuốn sổ của ông có nhiều mảng cụ thể, chi tiết, chúng lại rất khó nắm bắt, có lẽ do sự nhảy múa về mặt thời gian và nhịp điệu gần như là nhật ký mộng mị. Ông luôn trăn trở làm thế nào để xâm nhập vào bản chất của sự vật, như câu hỏi cấp bách về thời điểm nên ngã xuống khi cưỡi ngựa không kiểm soát được.

Jaccottet luôn giữ cho giọng văn của mình sự trung thực, điều mà ông từng nhấn mạnh: “Không thể tránh khỏi cảm giác Joubert đã nắm bắt được, trong những khoảnh khắc xuất sắc nhất, ngay cả cách diễn đạt mà qua đó một chân lý trở nên hiển hiện ngay trước mắt.” Từ yêu thích của ông là “không thể giải thích được”. Thơ ca, theo ông, là lối thoát khỏi sự đơn điệu và tránh xa sự khoa trương.

Dù là bằng thể thơ hay văn xuôi, ông diễn tả tác động của một bài thơ lên người đọc tương tự như ảnh hưởng mà thiên nhiên hoang dại đem lại cho người trải nghiệm. Ông giữ một mối quan hệ gần gũi với thiên nhiên, gần như đem lại hơi hướng tín ngưỡng linh vật.

Các bài thơ trong sổ tay của ông không phải là bản thảo phác thảo hay những đề nghị đọc giảm kỳ vọng; ngược lại, chúng vẫn giữ nguyên mức độ trong sáng, nhẹ nhàng như một lời cầu nguyện phi tôn giáo mang hình thức haiku. Tác phẩm đó là sự săn tìm tinh tế khoảnh khắc khởi nguồn của bài thơ. Ông phủ nhận quan niệm rằng có thể sửa chữa một câu văn hay đoạn thơ sao cho đẹp hơn, thay vào đó luôn giữ sự nguyên sơ và tính tự nhiên.

Jaccottet không chỉ là nhà thơ mà còn là một nhà phê bình văn học sắc sảo. Mặc dù khó khăn để các nhà thơ được công nhận là nhà phê bình giỏi, ông đã chứng minh khả năng đọc và phê bình một cuốn sách một cách trọn vẹn. Tác giả La semaison được mô tả là người nhẹ nhàng, thân thiện nhưng kiên quyết trong các nhận xét của mình; biết cách ca ngợi và truyền cảm hứng.

Ông đánh giá cao sự giản dị tự nhiên trong văn phong của André Dhôtel, cho rằng không ai khác ngoài Dhôtel và Supervielle sở hữu phong cách tự nhiên và khiêm tốn đến mức không giống như "nhà văn". Khi khen ngợi John McGahern, ông nhấn mạnh sự kết hợp thành công giữa bạo lực và đơn giản, hiện thực tinh tế và bí ẩn, không quá văn chương cũng không phản văn chương, sử dụng ngôn từ một cách khéo léo và giàu nghệ thuật.

Ông cũng chỉ ra rằng trong văn học Pháp, khi thực tại được đưa vào tác phẩm, nó thường xuất hiện một cách ồn ào, có phần khoa trương, như trường hợp Céline, tuy nhiên trong thơ Jaccottet, sự chân thành, không khoa trương, không giả tạo mới là điều ông đặc biệt trân trọng - điều mà nhà phê bình Jean Starobinski gọi là "không giả tạo, không mánh khóe, không mặt nạ". Jean-Pierre Richard thì nhận xét tác phẩm của Jaccottet như hành trình "bắt lấy sự sống ở cận kề của bí ẩn".

Sinh ra gần Ginevra và qua đời ở một ngôi làng bên kia biên giới Pháp, Philippe Jaccottet là biểu tượng tiêu biểu cho cái gọi là "cái nhìn thông minh". Ông thường nheo mắt khi đọc thơ, giọng văn chậm rãi. Suốt cuộc đời, ông duy trì khoảng cách an toàn không can dự quá sâu, để độc giả có thể tiếp cận tác phẩm theo cách riêng mà không bị chi phối.

Ông để lại một kho tàng thơ và nhật ký độc đáo, nơi mà những giấc mơ, ký ức và thiên nhiên hòa quyện cùng nhau, tạo nên một trải nghiệm đọc đầy tính thiền định và sâu sắc, khiến người tiếp nhận cảm thấy như thể mưa sẽ không bao giờ ngừng rơi.