Is-haq Oloyede và dấu ấn chuyển đổi tại JAMB trong suốt 6 năm cầm quyền

Is-haq Olanrewaju Oloyede tiếp nhận vai trò Tổng Giám đốc Hội đồng Tuyển sinh và Nhập học Chung (JAMB) năm 2016, do cố Tổng thống Muhammadu Buhari bổ nhiệm. Ông nhận một tổ chức bị bao phủ bởi sự thiếu minh bạch, tham nhũng và hiệu quả thấp. Trước khi Oloyede nhậm chức, JAMB chỉ tích lũy được khoản dư rất nhỏ là 52 triệu naira trong suốt 40 năm tồn tại. Trái ngược với quá khứ đó, trong sáu năm đến 2022, JAMB dưới sự lãnh đạo của ông đã chuyển vào ngân sách liên bang hơn 50 tỷ naira, trong đó có 29 tỷ naira vào Quỹ doanh thu hợp nhất và 11 tỷ naira dành cho các dự án vốn.

Sự thay đổi vượt trội khi ông làm Tổng Giám đốc đã củng cố hình ảnh JAMB trở thành một tổ chức uy tín và có hiệu quả tài chính mạnh mẽ. Đây là một bước tiến lớn so với thời kỳ mà nhân viên còn đùa rằng tiền thất thoát "bị một con rắn nuốt mất". Sự minh bạch và tạo ra chính sách công rõ ràng giúp JAMB thoát khỏi giai đoạn đen tối đó một cách rõ ràng.

Dưới sự điều hành của Oloyede, lệ phí đăng ký cho kỳ thi Đánh giá Tuyển sinh Đại học Thống nhất (UTME) đã được giảm từ 5.000 naira xuống còn 3.500 naira, giảm áp lực tài chính cho hàng triệu thí sinh cũng như gia đình họ. Đây là một cải cách quan trọng trong bối cảnh JAMB vẫn duy trì được lợi nhuận bền vững qua các năm; nhiều người đề xuất lệ phí có thể còn thấp hơn nữa.

Công nghệ là trục chính trong các cải cách của vị Tổng Giám đốc. Mặc dù kỳ thi trên máy tính (CBT) được giới thiệu từ năm 2013, chỉ dưới thời Oloyede thì hệ thống này mới được xây dựng và vận hành một cách hệ thống, minh bạch và bền vững. Thạc sĩ và sinh viên hiện nhận kết quả thi chỉ trong vài ngày, thay vì thời gian dài như trước đây.

Ban quản lý JAMB dưới thời Oloyede áp dụng chính sách xử lý nghiêm khắc đối với các vi phạm trong thi cử. Hàng loạt trung tâm tổ chức thi CBT bị đình chỉ hoặc xử phạt vì các hành vi gian lận, đặc biệt là các "trung tâm đặc biệt" vốn từng náo loạn hệ thống thi. Trong năm 2025, 113 trung tâm bị đình chỉ do các vi phạm như trộm cắp danh tính và gian lận, tiếp đến 23 trung tâm nữa bị xử lý trong năm 2026, trong đó có một trung tâm bị cấm hoạt động vĩnh viễn.

Sự quyết liệt trong việc xử lý các vi phạm đã góp phần tạo dựng lại lòng tin của xã hội đối với JAMB, khiến cơ quan này trở thành một trong số ít tổ chức công quyền tại Nigeria ngày càng được tín nhiệm.

Nhờ ứng dụng công nghệ, JAMB đã xử lý ngày càng nhiều thí sinh đăng ký dự thi. Năm 2023 hội đồng tiếp nhận 1,5 triệu thí sinh, tăng lên 1,98 triệu năm 2024, 2,03 triệu năm 2025 và lên tới 2,24 triệu năm 2026.

Việc quản lý số lượng kỳ thi lớn này bằng phương pháp truyền thống sẽ rất khó khả thi.

Không chỉ dừng lại ở CBT, JAMB cũng đã thiết lập nhiều biện pháp đổi mới khác có tác động lớn đến ngành giáo dục như lắp đặt camera giám sát tại các điểm thi, áp dụng số chứng minh nhân dân quốc gia để xác minh thí sinh, loại bỏ phiếu tích điểm (scratch card) và tự động hóa quy trình xét tuyển thông qua Hệ thống Xử lý Tuyển sinh Trung tâm.

Dù có nhiều thành công, thời gian cầm quyền của Oloyede không tránh khỏi những sự cố đáng tiếc. Năm 2025, khi khoảng 78% thí sinh không đạt trên 200 điểm trong kỳ thi UTME, dư luận phản ứng mạnh. Đặc biệt là sự việc đau lòng của cô gái 19 tuổi, Faith Opesusi, người đặt mục tiêu học ngành vi sinh học và đạt 190 điểm, đã tự kết liễu cuộc sống. Trước khi qua đời, cô chưa nhận được giấy báo nhập học, nhưng JAMB đã cấp cho cô thư nhập học vài giờ sau sự việc.

Sự cố này làm nổi lên những vấn đề kỹ thuật trong quá trình thi cử, khi JAMB thừa nhận có sự cố ảnh hưởng đến kết quả, buộc phải hủy bỏ một số kết quả và tổ chức các biện pháp phục hồi. Đây vẫn là chương đen tối nhất trong sự nghiệp lãnh đạo của Oloyede, minh chứng cho thấy dù hệ thống số hóa có tiên tiến đến đâu cũng có thể gặp phải rủi ro nghiêm trọng.

Is-haq Oloyede sinh ngày 10/10/1954, có nền tảng học vấn vững chắc với nhiều bằng cấp từ Đại học Ibadan và Đại học Ilorin, nơi ông đạt bằng tiến sĩ và trở thành giáo sư năm 1995 trong lĩnh vực Học thuật Hồi giáo. Ông cũng là thành viên danh dự của nhiều tổ chức trong và ngoài nước, nổi bật như Học viện Hồi giáo Cambridge (Vương quốc Anh) và Viện Quản lý Nigeria.

Trước khi về với JAMB, Oloyede từng giữ chức Hiệu trưởng đầu tiên là cựu sinh viên của Đại học Ilorin, quản lý từ năm 2007 đến 2012 với nhiều thành tựu như duy trì lịch học liên tục, mở rộng cơ sở vật chất, và nâng tầm uy tín quốc tế của trường.

Cách tiếp cận của ông trong công việc thể hiện sự thực tế và dũng cảm, nhấn mạnh sự cần thiết của sự chăm chỉ và thực thi hơn là chỉ dựa vào cầu nguyện. Ông từng nói: "Chúng ta quá mê tín nhưng không đủ tận tâm lao động. Cầu nguyện nhiều mà thiếu hành động là một phần nguyên nhân các vấn đề của Nigeria." Câu nói này phản ánh sâu sắc những thách thức lớn của đất nước.

Khi Is-haq Oloyede rời cương vị Tổng Giám đốc JAMB vào cuối tháng 7, ông để lại một tổ chức công lập mạnh mẽ hơn, sạch sẽ và hiệu quả hơn trước rất nhiều. Di sản của ông đã đặt ra một tiêu chuẩn cao cho sự lãnh đạo công quyền tại Nigeria.

Người kế nhiệm, Giáo sư Segun Aina, chuyên ngành Kỹ thuật Máy tính, sẽ đối mặt với thử thách duy trì và phát triển những tiến bộ này trong bối cảnh ngày càng nhiều thí sinh và sự kỳ vọng từ xã hội.

Không thể phủ nhận vai trò đặc biệt của Is-haq Oloyede trong việc định hình tương lai của hệ thống tuyển sinh đại học Nigeria, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và niềm tin công chúng vào các kỳ thi chính quy.

Đặc biệt, vào ngày 1/7, ông cũng công bố chương trình tiền hưu trí trị giá 8 tỷ naira dành cho nhân viên JAMB cùng các phúc lợi khác, thể hiện sự quan tâm lâu dài dành cho cán bộ công chức trong một quốc gia thường bỏ quên người về hưu.