Sau động đất tại Venezuela, tù nhân chính trị vẫn bị lãng quên, kêu gọi CIDH vào điều tra

Ngày 24/6, Venezuela hứng chịu trận động đất đôi với cường độ lần lượt 7,2 và 7,5 độ, gây ra hàng loạt dư chấn liên tiếp. Ngay một tháng sau, tổng cộng 5.278 người thiệt mạng, hơn 16.700 người bị thương và gần 18.000 người mất chỗ ở. Hàng trăm tòa nhà bị ảnh hưởng, trong đó 190 công trình sụp đổ hoàn toàn, khiến cả đất nước chìm trong đau thương.

Trong khi nhiều gia đình vật lộn tìm người thân giữa đống đổ nát và các trung tâm cứu trợ, thân nhân của những người bị giam giữ vì lý do chính trị lại đối mặt với một thực tế khác: họ không biết liệu người thân có an toàn hay không vì đóng cửa im lặng, thông tin liên lạc rất hạn chế và không có xác nhận từ nhà chức trách.

Ana Julia Jatar, nhà hoạt động nhân quyền và phát ngôn viên của tổ chức kỹ thuật số Granito de Arena, nhấn mạnh tính chất dễ tổn thương và vô hình của nhóm người bị tước tự do: "Những người bị giam giữ luôn là đối tượng dễ bị tổn thương nhất và thường bị bỏ quên".

Bà đang thúc đẩy một chiến dịch để yêu cầu Ủy ban Bảo vệ Nhân quyền Liên Mỹ (CIDH) vào Venezuela nhằm kiểm tra điều kiện các trại giam cũng như phúc tra thực trạng tù nhân chính trị. Chiến dịch kêu gọi người dân ký vào bản kiến nghị trực tuyến để biến những tiếng nói cá nhân thành một áp lực tập thể không thể phớt lờ.

Việc ký tên không chỉ đơn thuần là ghi danh trên mạng, mà còn là sự đồng hành cùng các gia đình tù nhân đòi hỏi quyền tiếp cận y tế, thăm gặp thường xuyên, liên lạc với luật sư và được chăm sóc trong điều kiện tôn trọng nhân phẩm, bên cạnh việc yêu cầu điều tra độc lập các cáo buộc biệt lập, ngược đãi hay tra tấn.

Trận động đất đã phơi bày sự mong manh và thiếu chuẩn bị của hệ thống quản lý nhà tù. Mặc dù có các số liệu thống kê chính thức về thiệt hại toàn quốc, thông tin về việc các cơ sở giam giữ đã được kiểm tra ra sao, quy trình sơ tán hay phản ứng khẩn cấp áp dụng thế nào vẫn chưa được công khai rõ ràng. Gia đình các tù nhân gần như bị ngắt hoàn toàn liên lạc trong giai đoạn khủng hoảng.

Báo cáo hàng năm 2025 của CIDH cho thấy hệ thống nhà tù Venezuela đang tràn ngập quá tải với 22.019 tù nhân trong khi sức chứa thực tế chỉ là 15.096 chỗ, mức độ quá tải lên đến gần 46%. Nhiều trại giam có tỷ lệ lên tới 255% công suất, cơ sở vật chất xuống cấp, thiếu ánh sáng và thông gió phù hợp, cung cấp thức ăn kém chất lượng, thiếu nước sạch và chăm sóc y tế không đủ.

Điều kiện sống cực kỳ tồi tệ khiến các gia đình phải tự cung cấp quần áo, đồ dùng vệ sinh và đệm ngủ cho người thân. Đặc biệt có những người bị giam hơn 48 giờ trong các phòng giam vốn chỉ thiết kế cho thời gian ngắn, phải ngủ đứng hoặc trên các tấm vải làm võng, chịu cảnh tra tấn, biệt giam và hạn chế tiếp xúc với nước, thức ăn.

Cuộc thăm dò trực tiếp cuối cùng của CIDH tại Venezuela diễn ra từ ngày 6 đến 10/5/2002, khi đại diện của CIDH được chính phủ khi đó là của tổng thống Hugo Chávez mời đến. Kể từ đó, nhiều đề nghị thăm lại bị từ chối, trong đó có kế hoạch vào tháng 2/2020 bị chính quyền chặn từ sân bay ở Panama.

Thay vì vào trong nước, đoàn CIDH đã đến Bogotá và Cúcuta, Colombia để thu thập tài liệu và tiếp xúc với nạn nhân, song không thể quan sát thực tế về điều kiện giam giữ trực tiếp. Vì vậy, họ chưa thể xác minh được các cáo buộc về bạo hành, thiếu thốn, và các thủ tục quản lý nhà tù.

Vào năm 2025, CIDH tiếp tục yêu cầu được phép vào Venezuela, đặc biệt kiểm tra nhà tù El Helicoide, nơi giam giữ nhiều tù nhân chính trị, nhưng vẫn chưa nhận được hồi đáp từ chính phủ để thực hiện chuyến thăm.

Chiến dịch Granito de Arena cùng hàng ngàn người ủng hộ đang kêu gọi công khai thông tin, tiếp tục theo dõi, đòi hỏi trách nhiệm công khai từ phía nhà nước về tình trạng sức khỏe và điều kiện giam giữ tù nhân. Theo Ana Julia Jatar, "Nếu không có nhân chứng, sẽ không có sự minh bạch và giải trình nào".

Việc ngăn cản các cuộc kiểm tra độc lập chỉ kéo dài sự vô trợ, làm tăng nguy cơ những sai phạm và ngược đãi không được phơi bày. Việc cho phép Ủy ban Bảo vệ Nhân quyền Liên Mỹ vào Venezuela không phải chỉ là vấn đề chính trị mà là một hành động cần thiết để bảo vệ quyền con người trong bối cảnh hệ thống nhà tù bộc lộ nhiều vấn đề nhức nhối.