Mark Lilla: Sự thật phức tạp về chính trị Mỹ và thách thức thời đại mới

Nhà khoa học chính trị Mark Lilla chia sẻ về sự thay đổi đáng chú ý trong khẩu vị ăn uống của các đời tổng thống Mỹ, phản ánh sự biến động trong xã hội. Cho đến thời George Bush ông, các bữa ăn ở Nhà Trắng gần giống với món ăn của công dân bình thường như bánh thịt, khoai tây nghiền và đậu xanh. Tuy nhiên, từ thời Bill Clinton, khẩu phần ăn của tổng thống trở nên tinh tế hơn trong khi tầng lớp phổ thông lại ngày càng ít nấu nướng tại nhà và tiêu thụ nhiều thực phẩm nhanh, đóng gói. Đến khi Donald Trump lên nắm quyền, hình ảnh ông chụp cùng những chiếc hamburger từ McDonald's đã thể hiện sự kết nối với phần lớn người dân Mỹ đang rời xa tầng lớp tinh hoa.

Lilla mô tả Donald Trump là một nhân vật vừa dùng khả năng thao túng chính trị vừa biết thích nghi nhanh với những thay đổi. Ông cho rằng hiện tượng Trump phản ánh một thực tế mới: người dân đang có xu hướng lựa chọn sự ngu dốt có ý thức để đối mặt với tình trạng phức tạp không thể nắm bắt. ‘‘Tình trạng hiện nay khiến mọi người cảm thấy không thể kiểm soát được số phận và tìm đến những câu trả lời đơn giản. Điều này lý giải tại sao người ủng hộ Trump vẫn trung thành dù có nhiều lý do để nghi ngờ, bởi họ tìm thấy nơi ông sự đảm bảo rằng mọi thứ đều có ý nghĩa và dưới sự kiểm soát.’’

Crisis kinh tế 2008 khiến niềm tin vào các chuyên gia giảm sút, dẫn đến sự xuất hiện của phong trào Tea Party chống lại tầng lớp giàu có và đảng Dân chủ. Nhân vật như Sarah Palin được xem là phiên bản tiền thân của Trump, nhân tố cảnh báo về sự thay đổi sâu sắc trong bối cảnh chính trị Mỹ. Theo Lilla, cuộc đối đầu giữa ý kiến của những người lao động bình thường và chuyên gia có thể khiến xã hội chia rẽ sâu sắc hơn.

Lilla nhấn mạnh rằng trí tuệ nhân tạo không chỉ là một bước tiến công nghệ mà là một động lực thay đổi liên tục, gây ra nhiều lo ngại. Ông so sánh sự biến động này với nhận định của Marx và Engels về sự bất ổn trong thời kỳ chủ nghĩa tư bản. Việc các cộng đồng người dân phản đối các cơ sở dữ liệu và cơ sở hạ tầng liên quan đến AI đang ngày càng phổ biến cho thấy sự nghi ngờ và bất an trong xã hội Mỹ hiện đại.

Trong thời đại mọi thứ ngày càng phức tạp, việc phân biệt đúng sai trở nên mơ hồ. Lilla nhận định hiện chưa ai thực sự hiểu cách thế giới vận hành hay có kế hoạch rõ ràng để giải quyết các vấn đề lớn như nghèo đói hay bảo vệ ngành sản xuất nội địa. Việc chính trị gia phải giả vờ có giải pháp khiến người dân khao khát những câu trả lời chắc chắn vốn không tồn tại. Người dân Mỹ hiện đang đối mặt với việc phải tìm kiếm sự đồng thuận trong một thế giới chia rẽ, đặc biệt khi những thực tại hiển nhiên cũng có thể bị bóp méo qua công nghệ.

Mark Lilla chỉ trích đảng Cộng hòa hiện nay là ‘‘đảng vô trách nhiệm’’, khi họ không còn đào tạo các tầng lớp tinh hoa như trước đây mà hướng đến những người theo chủ nghĩa cá nhân và dân túy. Lilla cho rằng nếu một ứng viên Cộng hòa thắng cử trong các kỳ bầu cử tiếp theo, rất khó để xác định họ sẽ dựa vào những ai để điều hành đất nước. Ngoài ra, ông cũng bày tỏ lo ngại về vai trò của bộ máy quan liêu trong việc duy trì các thể chế dân chủ, nếu bộ máy này không thể hoạt động hiệu quả thì vận mệnh nước Mỹ sẽ rất khó khăn.

Trong bối cảnh xã hội Mỹ chia làm hai nửa với quan điểm trái ngược, Lilla cho rằng nền dân chủ truyền thống khó có thể vận hành như trước đây. Đồng thuận về thực tế là điều kiện tiên quyết để nền dân chủ thực sự hoạt động. Việc công nghệ như AI tạo ra những bản tin giả hoặc thông tin sai lệch làm cho việc định hình một sự thật chung càng trở nên khó khăn hơn. Trump đã tận dụng sự chia rẽ này để thu hút cử tri trung dung theo hướng chống lại đảng Dân chủ, tạo nên một tình thế chính trị đầy bất ổn.

Lilla đánh giá những chính khách trẻ và nhiệt huyết như Zohran Mamdani, liên quan đến khuynh hướng xã hội trong đảng Dân chủ, có thể thúc đẩy thay đổi tích cực. Nhưng ông cũng chỉ ra sự thiếu vắng những lãnh đạo mạnh mẽ và uy tín trong đảng, khiến đảng này chưa thể hiện được tầm nhìn và giải pháp rõ ràng để kết nối được với đại đa số người dân. Ông nhấn mạnh sự thiếu đổi mới này sẽ ảnh hưởng lớn đến khả năng Dân chủ tiếp tục giữ vai trò cầm quyền trong tương lai.

Mark Lilla từng lên tiếng phản đối văn hóa hủy bỏ (cancel culture) và chính sách dựa trên nhận dạng bản sắc (identity politics). Ông cho rằng những vấn đề này đã bị khai thác quá mức và không giúp tạo ra sự đoàn kết trong xã hội. Dù không phủ nhận quyền lợi của các nhóm dân cư như người đồng tính hay quyền về phá thai, Lilla chỉ trích đảng Dân chủ chỉ đưa ra một ‘‘món salad’’ gồm các chính sách nhỏ lẻ mà không xây dựng được một tầm nhìn chung thống nhất, khiến người dân khó cảm thấy mình thuộc về một cộng đồng lớn hơn.

Lilla nhận xét phong trào Woke đã chịu nhiều chỉ trích và đang ở vị thế phòng thủ trước sự phục hồi của chủ nghĩa Trump trong đại học và doanh nghiệp. Ông không tin phong trào này sẽ trở lại ở dạng trước kia, bởi nó đã thể hiện rõ dấu hiệu độc hại và không tạo được sự đồng thuận rộng rãi. Tuy nhiên, nhiều tổ chức vẫn tiếp tục thúc đẩy các chính sách về bản sắc dưới hình thức không chính thức, điều mà Lilla cho là dễ chịu hơn so với các cơ chế quan liêu cứng nhắc từng áp dụng Woke như một nguyên tắc cơ bản.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.