Tại sao Nhật Bản có thể vượt qua đợt sụp đổ thị trường chứng khoán Mỹ

Giá cổ phiếu tại Wall Street hiện đang ở mức đỉnh cao nhờ đầu tư mạnh mẽ vào trí tuệ nhân tạo (AI), nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu thị trường này bất ngờ sụp đổ? Liệu các thị trường chứng khoán ở Tokyo và các trung tâm tài chính khác tại châu Á, cũng như ở châu Âu và các nơi khác, có chịu ảnh hưởng tương tự? Đây là những câu hỏi đang được quan tâm khi lãi suất cùng lạm phát ở Mỹ liên tục tăng và cuộc xung đột Mỹ-Israel với Iran tiếp tục kéo dài. Đợt điều chỉnh mạnh hoặc sụp đổ tại Wall Street sẽ là thước đo mức độ thâm nhập của văn hóa đầu tư chứng khoán vào các nền kinh tế khu vực, trong đó Nhật Bản có thể trở thành ví dụ điển hình nổi bật.

Ở bên ngoài, Nhật Bản có vẻ không phải là ứng viên lý tưởng cho sự phát triển mạnh mẽ của thị trường chứng khoán. Với tổng lượng tiết kiệm của hộ gia đình lên đến khoảng 2,3 quadrillion yen (tương đương 14,2 nghìn tỷ USD), nhiều người vẫn hình dung tiền được giữ dưới đệm hoặc trong các khoản tiết kiệm truyền thống, thể hiện sức mạnh kém của thị trường vốn. Thêm vào đó, Nhật còn nổi tiếng với hình thức nắm giữ cổ phần chéo giữa các tập đoàn lớn và các đối tác như nhà cung cấp, ngân hàng hay công ty bảo hiểm, tạo thành mạng lưới bảo vệ khỏi sự thâm nhập của các nhà đầu tư nước ngoài.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay đã khác rất nhiều. Trong nhiều thập kỷ qua, các chính phủ Nhật liên tục xây dựng hệ thống tài chính đủ năng lực hấp thụ lượng tiết kiệm khổng lồ trong nước cùng nguồn vốn ngoại đầu tư chảy vào nền kinh tế. Theo CEO của Japan Exchange Group, Hiromi Yamaji, tỷ lệ cổ phần chéo trên sàn Tokyo Stock Exchange hiện chỉ chiếm dưới 10% so với hơn 50% vào những năm 1980. Ông Yamaji chia sẻ điều này trong buổi họp báo tại Foreign Correspondents’ Club of Japan ở Tokyo ngày 14/7 về sự hồi phục của thị trường chứng khoán Nhật Bản.

Phương pháp phát triển hạ tầng tài chính của Nhật Bản là hình mẫu đáng tham khảo với nhiều nền kinh tế châu Á. Quan điểm của Nhật Bản là không thể để thị trường tự vận hành hoàn toàn, trái với xu hướng các nền kinh tế mới nổi từ thập niên 1980. Việc khuyến khích đầu tư vào thị trường cổ phiếu chỉ có ý nghĩa nếu khu vực doanh nghiệp trong nước đủ năng lực sử dụng vốn một cách xây dựng, mang lại lợi ích xã hội rộng lớn thay vì chỉ phục vụ lợi ích nhà đầu tư bên ngoài.

Khác với cách làm của nhiều nước mới nổi, mở cửa thị trường cho vốn đầu tư ngoại mà không kiểm soát cách thức sử dụng vốn, Nhật Bản đặt trọng tâm vào quản trị công ty minh bạch, bảo vệ quyền lợi của cả nhà đầu tư nội địa và ngoại quốc. Trong đó, điểm nổi bật là sự có mặt của các thành viên hội đồng quản trị độc lập giúp giám sát việc quản lý và sử dụng vốn tại doanh nghiệp.

Chương trình tài khoản tiết kiệm cá nhân ưu đãi thuế Nippon Individual Savings Account (NISA) được triển khai từ năm 2014 nhằm thu hút tiền tiết kiệm cá nhân đầu tư vào đa dạng doanh nghiệp theo cách hệ thống, hạn chế đầu cơ trên thị trường chứng khoán.

Những nỗ lực này góp phần phân phối quyền sở hữu cổ phần trong dân cư rộng rãi hơn, đồng thời xây dựng nền văn hóa cổ phiếu mạnh mẽ hơn, đặc biệt là trong giới trẻ Nhật Bản. Dù nhà đầu tư nước ngoài chiếm tỷ trọng lớn trong giao dịch hàng ngày, thị trường Nhật vẫn có sức đề kháng đáng kể trước các cú sốc như bong bóng AI ở Mỹ hay sự sụp đổ cổ phiếu công nghệ nặng ở Nasdaq. Điều này có thể giải thích lý do vì sao các biến động thị trường chứng khoán Mỹ trước đây không lan sang Nhật Bản như các chu kỳ tăng giảm khác.

Điểm yếu duy nhất trong thị trường tài chính Nhật hiện nay là thị trường trái phiếu chính phủ Nhật (JGB) vốn rất hạn hẹp và mang tính thể chế cao. Chính phủ Nhật đã phải dựa nhiều vào phát hành JGB để bù đắp thâm hụt ngân sách ngày càng lớn, khiến tỷ lệ nợ công trên GDP vượt 200%, mức cao nhất trong các quốc gia phát triển.

Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) trước đây đã góp phần lớn trong việc mua trái phiếu này, cùng với Quỹ Đầu tư Hưu trí Nhà nước (GPIF) khổng lồ. Tuy nhiên, khi BOJ quyết tâm giảm quy mô bảng cân đối và GPIF khó chịu với kế hoạch chi tiêu của Thủ tướng Sanae Takaichi, xu hướng này đang thay đổi.

Trong bối cảnh đó, chương trình NISA nhiều khả năng sẽ được tăng cường nhằm thu hút thêm nguồn vốn cá nhân mua JGB, cùng lúc BOJ vẫn giữ thái độ thận trọng trong việc tăng lãi suất để trái phiếu chính phủ trở nên hấp dẫn hơn về lợi tức. Việc gia tăng sở hữu JGB trong dân cư có thể giúp cải thiện điểm yếu còn lại của thị trường tài chính Nhật Bản và truyền cảm hứng cho các quốc gia châu Á khác theo mô hình này.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.