Bí ẩn về Ismael ‘El Mayo’ Zambada – Trùm ma túy quyền lực của Mexico

Ismael Zambada García, hay còn gọi là “El Mayo,” hiện 76 tuổi, từ lâu đã trở thành một nhân vật huyền thoại trong thế giới ngầm Mexico. Người ta chỉ có thể hình dung về ông qua những bản vẽ một năm trước được một họa sĩ phiên tòa Mỹ thực hiện, khi bá chủ này xuất hiện trước tòa ở Mỹ. Bức chân dung thể hiện một người đàn ông nhiều nếp nhăn với ria mép và râu trắng, mặc bộ đồ tù màu xanh và gương mặt nghiêm nghị. Số ảnh về ông rất hiếm, chỉ có vài tấm chụp khi ông bị bắt cách đây hai năm, khi còn trẻ và tóc đen, cùng một số ảnh mờ được dùng như thẻ truy nã của Mỹ hay bức hình ông đội mũ và để ria mép.

Tuy danh tiếng lẫy lừng, Zambada giữ thái độ kín tiếng, khác hẳn phong cách nổi bật của người đồng phạm cũ Joaquín "El Chapo" Guzmán. Trong khi El Chapo gây chú ý với những lần trốn tù ngoạn mục và mong muốn được công nhận rộng rãi, El Mayo luôn chọn cách ẩn mình, để lại nhiều điều bí ẩn về cuộc đời và hoạt động của mình.

Trong nhiều thập kỷ, El Mayo là nhân vật chủ chốt trong băng đảng Sinaloa, nhóm ma túy lớn nhất ở khu vực tây bắc Mexico. Ông tổ chức và điều phối việc vận chuyển hàng ngàn tấn cocaine, heroin và gần đây là fentanyl tới Mỹ. Để bảo vệ quyền lực, ông không ngần ngại huy động các sát thủ tiêu diệt kẻ cản đường và hối lộ nhiều quan chức, từ cảnh sát, quân đội đến chính trị gia.

Bản cáo trạng từ Mỹ mô tả hoạt động tội phạm của El Mayo trong bức thư dài 8 trang gửi thẩm phán Brian M. Cogan, người dự kiến sẽ tuyên án ông vào thứ Hai, ngày 20/7. Zambada đã nhận tội toàn bộ các cáo buộc, và các công tố viên đề nghị mức án tù chung thân cùng khoản tiền phạt 15 tỷ đô la Mỹ.

Mỹ đã theo sát El Mayo từ đầu những năm 1990, nhưng ông này bắt đầu tham gia buôn bán ma túy từ khi mới 16 tuổi, theo lời nhà báo quá cố Julio Scherer, người từng có cuộc phỏng vấn độc quyền vào năm 2010. Khi được hỏi vì sao tham gia con đường này, El Mayo trả lời giản dị rằng ông “tự nhiên” bước vào ngành buôn bán ma túy. Trước tòa ở New York năm ngoái, ông xác nhận bắt đầu trồng thuốc phiện từ 19 tuổi.

Trong cuộc phỏng vấn hiếm hoi với Scherer, El Mayo cố gắng khắc họa bản thân là người giản dị, gắn bó với quê nhà và luôn cảnh giác với sự truy lùng của pháp luật. Ông từng nói: “Tôi có vợ, năm người phụ nữ, mười lăm cháu và một chắt. Họ đều sống trên các trang trại, con gái của đất đai, như tôi. Đất đai là nhà, gia đình, là sự bảo vệ, là nơi tôi uống nước.”

Theo tài liệu của công tố viên Mỹ, băng đảng Sinaloa, hiện được Mỹ đánh giá là tổ chức khủng bố, là tiền phong trong việc sử dụng nhiều phương thức vận chuyển ma túy mới, như tàu hỏa và đường hầm qua biên giới Mexico – Mỹ. Liên minh với các băng đảng Colombia, Sinaloa từng vận chuyển cocaine với tốc độ “kinh ngạc,” mỗi đêm có thể có 15-20 chuyến bay với số lượng mỗi chuyến từ 1.000 đến 1.500 kg cocaine.

Đến thập niên 1990, El Mayo đã kết hợp cùng El Chapo để điều hành băng đảng. Họ có những cuộc đấu súng với các nhóm đối thủ để tranh giành tuyến đường buôn ma túy. Khi El Chapo bị bắt lần đầu, El Mayo tiếp quản hoạt động; và khi El Chapo trốn tù, ông giúp bạn trốn thoát. Sự hỗ trợ này lặp lại trong lần trốn thoát thứ hai của El Chapo, cho đến khi El Chapo bị bắt lại năm 2016 và bị dẫn độ sang Mỹ.

Khác với El Chapo thích thể hiện, El Mayo giữ lối sống kín tiếng và tránh xa truyền thông. Từ khi trở thành lãnh đạo duy nhất của Sinaloa năm 2017 đến 2024, El Mayo bị cáo buộc ra lệnh thực hiện nhiều vụ giết người nhắm vào các thành viên băng đảng và đối thủ, đồng thời sở hữu vũ khí quân sự và cả một quân đội bảo vệ lợi ích cá nhân.

Khi tòa án Mỹ sắp tuyên án, El Mayo sẽ phải nhận án tù chung thân. Ông đồng ý nhận mức án này nhằm tránh bị chuyển tới nhà tù siêu an ninh giam giữ El Chapo, đồng thời xin được chăm sóc y tế vì tình trạng sức khỏe yếu. Việc này sẽ diễn ra mà không cần xét xử, khiến nhiều câu hỏi vẫn chưa được giải đáp sau hơn hai năm ông bị dẫn độ sang Mỹ và vẫn ảnh hưởng đến chính trị Mexico ngày nay.

Điều khó hiểu là El Mayo bị bắt giữ tại một sân bay ở New Mexico, phía Mỹ, bên kia biên giới. Theo lá thư do luật sư ông phát hành, El Mayo cho biết ông bị lừa và bắt cóc bởi một trong những con trai của El Chapo, người đã đầu hàng cảnh sát Mỹ ngay sau đó. El Mayo được mời tới một cuộc họp mà theo lời mời có sự xuất hiện của ông Rubén Rocha Moya, khi đó là thống đốc bang Sinaloa, và ông Héctor Cuén, cựu thị trưởng Culiacán, người bị sát hại cùng ngày hôm đó.

Ông Rocha Moya, thuộc đảng Morena cầm quyền, phủ nhận biết về cuộc họp trên với lý do ông đang ở Los Angeles ngày 25/7/2024. Ông đang bị đình chỉ chức vụ và bị Mỹ cáo buộc liên kết với băng đảng Sinaloa, một vụ việc khiến quan hệ Mỹ-Mexico trở nên căng thẳng khi phía Mexico từ chối dẫn độ nếu không có bằng chứng rõ ràng. Sau khi bị bắt, El Mayo bị đánh đập và bị trói rồi đưa lên chuyến bay tới nhà tù Mỹ.

Chính phủ Mexico lên tiếng khẳng định không tham gia vào việc chuyển giao El Mayo sang Mỹ, đồng thời muốn làm rõ liệu có cơ quan Mỹ nào liên quan đến việc này hay không, bởi hành động như vậy vi phạm chủ quyền quốc gia. Năm 2024, Đại sứ Mỹ tại Mexico khi đó, Ken Salazar, tuyên bố nước ông không liên quan đến vụ việc: “Không phải máy bay của chúng tôi, không phải phi công của chúng tôi, cũng không phải nhân viên của chúng tôi ở Mexico.” Tuy nhiên, khi chính phủ Mexico biết rằng FBI nhận trách nhiệm bắt giữ El Mayo và chiếc máy bay cùng ông vượt biên giới được trao tặng cho một bảo tàng tại New Mexico, tranh cãi lại bùng lên.

Hồ sơ cáo trạng còn tiết lộ một khía cạnh chưa rõ về việc El Mayo và băng đảng đã tăng cường hối lộ quan chức cảnh sát, quân đội và chính trị gia với “hàng triệu đô la mỗi năm,” song không nêu chi tiết ai nhận tiền hối lộ. Sau khi ông bị bắt, cuộc xung đột giữa nhóm Los Chapitos và Los Mayos tranh giành quyền kiểm soát băng đảng Sinaloa bùng phát, khiến hàng nghìn người thiệt mạng và buộc chính phủ Mexico triển khai 1.600 binh sĩ để can thiệp. Hiện tại, khoảng 14.000 quân đang đóng tại đây để đối phó với tình trạng bất ổn.

Chuyên gia Ernesto López Portillo từ Universidad Iberoamericana nhận định rằng dù El Mayo bị kết án tù chung thân, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc mối quan hệ giữa các nhóm tội phạm và nhà nước sẽ được chấm dứt, cũng như những hệ thống tội phạm lớn có sự tham gia của nhà nước, doanh nghiệp và nhiều tổ chức sẽ bị triệt phá. Ông nhấn mạnh việc bắt giữ ông trùm chỉ là bước đầu, không phải là sự suy giảm của các băng nhóm ma túy ở Mexico, vốn đã có những lãnh đạo bị bắt giữ trong nhiều thập kỷ qua.

Bức thư của công tố viên Mỹ cũng dẫn chứng các lời khai trong các phiên tòa của El Chapo và Genaro García Luna để chứng minh rằng tham nhũng ở mọi cấp là cần thiết để duy trì hoạt động của băng đảng trên quy mô lớn. Theo López Portillo, án tù này chỉ phản ánh mức độ bao che và vô can trong hệ thống pháp lý Mexico, khi mà không nhiều vụ án triệt hạ các mạng lưới tội phạm lớn được mở ra. Ông cảnh báo về sự gia tăng số lượng các tổ chức tội phạm nội địa, hiện lên tới 500 nhóm với phạm vi hoạt động từ địa phương đến cấp quốc gia.

El Mayo từng nhận thức rõ về chu kỳ phát triển của ngành kinh doanh bạo lực này khi ông nói trong cuộc phỏng vấn với Julio Scherer rằng: “Vấn đề của ma túy liên quan đến hàng triệu người. Làm thế nào để kiểm soát họ? Về phần các ông trùm, khi bị bắt, bị giết hoặc bị dẫn độ, người thay thế họ đã có mặt rồi.” Giờ đây, ông phải đối diện với mức án tù chung thân cùng bí mật hàng thập kỷ chưa được hé mở.