Hiện tượng mây lửa ở Pháp tạo sấm chớp và phát tán cháy mới

Một đám cháy rừng lớn ở tây nam nước Pháp đã phát triển mạnh đến mức khói bốc lên tạo thành một cột mây sấm sét, hay còn gọi là pyrocumulonimbus (pyroCb). Hiện tượng này đã tạo ra sấm sét đánh xuống mặt đất, gây ra các đám cháy mới vượt ra ngoài phạm vi cháy ban đầu. Các quan chức Pháp cho biết đây là lần đầu tiên hiện tượng hiếm gặp này được ghi nhận tại châu Âu nói chung và Pháp nói riêng, trước nay chủ yếu xuất hiện tại Bắc Mỹ và Australia với những đám cháy cực đoan nhất.

Đám cháy bùng phát gần Saumos từ ngày 22/7 và lan rộng trên diện tích hơn 420 km2 (162 dặm vuông) rừng và vùng cây bụi, phá hủy hoặc làm hư hại hơn 240 ngôi nhà, trong khi khoảng 220.000 người phải sơ tán khỏi tỉnh Gironde.

Đến khoảng 6h20 tối ngày thứ Sáu, hai ngày sau khi đám cháy bắt đầu, lực lượng cứu hỏa địa phương thông báo hiện tượng pyrocumulonimbus đã hình thành. Cột mây này suy yếu về đêm khi độ ẩm tăng lên, nhưng lại tái xuất hiện nhiều lần. Nhiệt và khói được hút mạnh lên tạo thành một đám mây đen dày, phát điện và sáng quầng ánh sáng bên trong.

Theodore M. Giannaros, chuyên gia khí tượng cháy rừng tại Đài quan sát Quốc gia Athens, mô tả: "Hãy tưởng tượng một đống lửa trại lớn đến mức khói bốc lên biến thành một cơn bão mây. Đó chính là pyroCb – một đám mây bão được sinh ra từ sức nóng mãnh liệt của ngọn lửa."

Hiện tượng này không chỉ đòi hỏi một đám cháy lớn mà còn cần điều kiện khí hậu đặc biệt giống như khi hình thành mưa giông khô, với không khí rất nóng, khô dưới mặt đất và lớp không khí mát, ẩm bên trên. Khói chứa đầy hơi nước và bụi bốc lên, hơi nước ngưng tụ quanh các hạt tro khi lên cao, tạo thành những giọt nước rồi thành các tinh thể băng ở trên mức đóng băng. Quá trình va chạm giữa các tinh thể băng gây ra sự tách điện tích, sinh ra sấm sét như trong cơn mưa giông thông thường.

Dưới đám mây bão lửa này là một vùng đất vốn đã rất khô cằn, dễ bùng cháy. Cột mây càng làm tăng thảm họa khi nó kích hoạt các luồng gió dữ dội lên tới mặt đất. Dòng khí nóng bốc lên hút gió mạnh về phía đám cháy trong khi các luồng khí lạnh từ trên xuống tạo ra các cơn gió giật mạnh.

Những thay đổi gió này có thể khiến ngọn lửa thay đổi hướng, tách ra nhiều trận địa hoặc lan nhanh theo các hướng mới. Ông Giannaros nhận định đây là một vòng phản hồi, không đơn thuần chỉ là ảnh hưởng một chiều. Khi cột mây xuất hiện, nó trở thành một hệ thống thời tiết riêng biệt, làm phức tạp việc dự báo cháy.

Hiện tượng này cũng có thể tạo ra những cột lửa xoáy, gọi là fire whirl, tựa như lốc bụi làm bằng lửa và nhiệt. Mặc dù các cơn lốc xoáy thật sự hiếm hơn nhưng đã từng xảy ra, ví dụ cơn lốc xoáy trong đám cháy Carr năm 2018 tại Redding, California, với sức gió tương đương cơn bão EF-3, gây chết người.

Đối với lực lượng chữa cháy, hiện tượng này gây khó khăn lớn khi các lối thoát bị đóng lại bất ngờ do bùng phát cháy mới ngoài vùng kiểm soát. Việc tấn công trực tiếp vào đám cháy đôi khi bất khả thi, buộc các đội cứu hộ phải lui về phòng thủ khu vực dân cư. Mối nguy lớn nhất là đám cháy có thể lan nhanh vượt tốc độ tổ chức sơ tán.

Trước đây, hiện tượng mây lửa chủ yếu ghi nhận ở Australia và Bắc Mỹ, với Canada lập kỷ lục 142 vụ trong năm 2023. Bồ Đào Nha cũng từng ghi nhận một hiện tượng tương tự trong mùa cháy 2017 chết người. Với sự xuất hiện tại Pháp lần này, châu Âu chính thức thuộc vào khu vực có thể xảy ra hiện tượng pyroCb.

Các phân tích của Dịch vụ Thay đổi Khí hậu Copernicus và Tổ chức Khí tượng Thế giới cho thấy châu Âu đang nóng lên nhanh hơn so với trung bình toàn cầu, với hai lần tốc độ tăng nhiệt kể từ những năm 1980, kèm theo các đợt nắng nóng và hạn hán ngày càng nghiêm trọng. Những điều kiện khô nóng này biến rừng thành nhiên liệu cho các đám cháy cực đoan.

Ông Giannaros cho rằng điều kiện nóng và khô giúp các đám cháy mạnh phát triển hơn, tuy nhiên các nhà khoa học vẫn thiếu dữ liệu dài hạn để nắm chắc xu hướng hiện tượng này tại châu Âu. Dự án nghiên cứu ROSETTA của châu Âu đang cố gắng khắc phục thiếu hụt này.

Ông khẳng định hiểu nhầm phổ biến là cho rằng cột mây này chỉ là một hệ quả phụ. Thực tế khi còn đứng trên đám cháy, nó góp phần quyết định hướng phát triển tiếp theo của ngọn lửa.