Nông dân Colombia vật lộn bỏ cây coca dù chương trình hỗ trợ của chính phủ thất bại

Ông Perea là một ví dụ tiêu biểu của nhiều nông dân Colombia ở tỉnh Meta khi ông quyết định ngừng trồng cây coca - nguyên liệu chính để sản xuất cocaine - và thay thế bằng các loại cây trồng hợp pháp như sắn và chuối trong một vùng hẻo lánh chỉ có thể tiếp cận bằng đường thủy. Ông từng tham gia chương trình thay thế cây trồng do chính phủ điều hành nhằm hỗ trợ những người trồng coca chuyển sang canh tác hợp pháp. Tuy nhiên, nhiều hứa hẹn về hỗ trợ tài chính và kỹ thuật không được thực hiện đúng hạn, cùng với hệ thống giao thông kém phát triển và tình trạng lũ lụt thường xuyên khiến việc bán sản phẩm trở nên khó khăn. Đến năm 2024, ông Perea đành quay lại trồng coca do không thể tìm được lựa chọn nào khác để nuôi sống gia đình.

Ông thể hiện tâm trạng bi quan: “Đó là một bi kịch, nhưng khi bạn có con và không có việc làm, bạn phải lựa chọn. Nếu sự giúp đỡ không đến, bạn lại phải quay lại trồng cây đó”.

Cây coca vốn là cây truyền thống của các cộng đồng bản địa dùng để pha trà và làm thuốc, nhưng hiện nay phần lớn đã bị chuyển thành cocaine bất hợp pháp. Ước tính khoảng 70% nguồn cung cocaine toàn cầu xuất phát từ Colombia. Theo nhà nghiên cứu Lucas Marín Llanes, coca có nhiều ưu điểm so với các cây trồng khác như cho thu hoạch nhanh (ba đến bốn lần mỗi năm), dễ vận chuyển và nông dân biết rõ giá cả trước khi bán. Nghiên cứu ông tham gia cũng cho thấy việc trồng cây coca có thể thúc đẩy kinh tế địa phương, làm tăng GDP đô thị đến 10% trong giai đoạn 2014-2019 tại một số khu vực.

Để giúp nông dân từ bỏ coca, chính phủ Colombia đưa ra các chương trình thay thế cây trồng với nhiều hỗ trợ tài chính và kỹ thuật. Trong đó, chương trình toàn diện quốc gia về thay thế cây trồng phi pháp (PNIS) được khởi xướng sau thỏa thuận hòa bình năm 2016 giữa chính phủ và nhóm phiến quân lớn nhất Farc nhận được nhiều kỳ vọng. Chương trình hứa hẹn tài chính khoảng 36 triệu peso Colombia (tương đương 11.000 USD) mỗi gia đình trong hai năm, kèm theo sự hỗ trợ kỹ thuật về canh tác và quản lý đất đai.

Dù đã có những tiến triển ban đầu như thay thế cây coca bằng cây chanh, chuối và chăn nuôi gia súc tại một số vùng, nhiều nông dân như Elena Hernández tại Guaviare phàn nàn về sự thiếu cam kết của chính phủ. Thanh toán hỗ trợ bị trì hoãn, dịch vụ kỹ thuật không triển khai đầy đủ, và việc phối hợp yếu kém khiến nhiều cộng đồng không nhận được hỗ trợ cần thiết.

Ngoài ra, sự hiện diện hạn chế của nhà nước ở vùng sâu vùng xa đã làm giảm hiệu quả triển khai chương trình.

Chính sách cũng bị ảnh hưởng mạnh khi tổng thống Iván Duque chuyển hướng ưu tiên sang các biện pháp trấn áp như xóa bỏ cây coca thủ công và các chiến dịch không quân, khiến PNIS trở nên trì trệ. Đến khi Tổng thống Gustavo Petro nhậm chức năm 2022, chương trình vẫn chưa đạt tiến độ và vẫn khó tiếp cận với nhiều nông dân.

Michael Weintraub, đồng giám đốc Trung tâm Nghiên cứu An ninh và Ma túy thuộc Đại học Andes tại Bogota, cho biết nhu cầu cocaine trên toàn cầu, đặc biệt từ Mỹ và châu Âu, vẫn tiếp tục gia tăng, kéo theo sự phát triển mạnh mẽ của cây coca tại Colombia. Môi trường an ninh phức tạp tại nhiều khu vực nông thôn khiến các chương trình thay thế cây trồng hoạt động không hiệu quả. Mặc dù thỏa thuận hòa bình 2016 đã giải thể một phần Farc, nhiều nhóm vũ trang khác đã chiếm lĩnh các tuyến đường mua bán và phát triển kinh tế địa phương.

Chính phủ hiện tại triển khai chính sách "Hòa bình Toàn diện" nhằm đàm phán với các nhóm vũ trang và tội phạm để ổn định an ninh, cũng như chương trình RenHacemos nhằm tiếp tục và cải tiến PNIS với các hạng mục mới như cải thiện hạ tầng giao thông, giáo dục đại học, kết nối số và nhà ở. Mục tiêu không chỉ thay thế cây coca mà còn thay đổi toàn bộ nền kinh tế liên quan từ sản xuất, chế biến tới vận tải.

Dù có những cải tiến, các nhà phân tích vẫn nghi ngờ liệu các chính sách có thể thay đổi bền vững tình hình trồng trọt cây coca hay không. Diện tích trồng coca lập kỷ lục mới trên 250.000 ha cho thấy các can thiệp trước đây chưa đủ mạnh và hiệu quả.

Ông Perea, đứng giữa những cây coca bao quanh nhà mình, thể hiện sự nghi ngờ về tương lai hỗ trợ từ chính phủ: "Nhà nước đã hoàn toàn bỏ rơi chúng tôi. Cuộc sống của chúng tôi chỉ trôi qua từng ngày, lúc nào cũng có lúc hết thức ăn." Dù vậy, ông khẳng định việc mình trồng coca không phải vì tội phạm mà vì đây là lựa chọn sinh tồn duy nhất. “Chúng tôi không phải là những kẻ buôn ma túy, nếu vậy tôi đã không sống nghèo khổ như thế này.”