Nigeria điều tra Meta, Google và X về cáo buộc lợi dụng nội dung truyền thông với mức phạt 220 triệu USD

Ngày 6/7/2026, Chủ tịch Nigeria Bola Ahmed Tinubu chính thức yêu cầu Ủy ban Cạnh tranh và Bảo vệ Người tiêu dùng Liên bang (FCCPC) tiến hành cuộc điều tra khẩn cấp đối với các tập đoàn công nghệ Meta, Alphabet (Google) và X về các hoạt động sử dụng nội dung truyền thông địa phương. Thư chỉ đạo được Bộ trưởng Thông tin và Định hướng Quốc gia Mohammed Idris ký gửi đến FCCPC nhằm đảm bảo quy trình điều tra diễn ra một cách độc lập, minh bạch, và dựa trên bằng chứng theo Luật Cạnh tranh và Bảo vệ Người tiêu dùng Liên bang năm 2018.

FCCPC là cơ quan giám sát cạnh tranh hàng đầu tại Nigeria, có quyền điều tra các hành vi cạnh tranh không lành mạnh, áp đặt mức phạt và yêu cầu các biện pháp khắc phục đối với các doanh nghiệp thống lĩnh thị trường nếu phát hiện gây tổn hại cho người tiêu dùng hoặc hạn chế cạnh tranh.

Cuộc điều tra bắt nguồn từ đơn kiến nghị do Tổ chức Báo chí Nigeria đệ trình, đại diện cho nhiều tổ chức báo chí lớn như Hội Biên tập Nigeria, Hiệp hội Chủ sở hữu Báo chí Nigeria, Hiệp hội Nhà báo Nigeria, Tổ chức Phát thanh Nigeria và Hội các Nhà xuất bản Trực tuyến Doanh nghiệp. Tổ chức này phản ánh sự bất bình về việc các nền tảng toàn cầu thu hút lượng lớn khán giả và doanh thu quảng cáo nhưng lại khai thác nội dung báo chí Nigeria mà không có thỏa thuận thương mại công bằng.

Các nhà xuất bản cho biết họ không được trao cơ hội đàm phán hợp lý về việc đền bù, trong khi tin tức của họ tạo ra lượng tương tác lớn trên các nền tảng như mạng xã hội và công cụ tìm kiếm.

Hiện tượng này không chỉ diễn ra ở Nigeria mà còn phổ biến tại nhiều thị trường khác, khi lợi nhuận quảng cáo chủ yếu chảy về phía các nền tảng chứ không đến với các tổ chức báo chí - những người tạo ra nội dung gốc.

Khác biệt của cuộc điều tra lần này còn nằm ở việc FCCPC sẽ xem xét liệu các nền tảng có sử dụng các nội dung báo chí và phát sóng có bản quyền để đào tạo các mô hình trí tuệ nhân tạo sinh tạo hay không. Vấn đề này đang là tâm điểm tranh luận trên toàn cầu, với nhiều cơ quan quản lý tại châu Âu, Bắc Mỹ và châu Á cũng đang thảo luận về việc sử dụng dữ liệu đào tạo AI.

Những mô hình AI sinh tạo dựa vào lượng lớn dữ liệu từ văn bản, hình ảnh và video được thu thập rộng rãi trên Internet, trong đó bài báo là nguồn dữ liệu có cấu trúc, chính xác và được biên tập kỹ càng. Việc sử dụng dữ liệu này mà không có sự cho phép hay trả phí khiến người làm báo không những mất một nguồn thu mà còn có thể bị mất lượt truy cập khi nội dung bị tái chế trên các nền tảng.

Đây không phải lần đầu tiên FCCPC đối đầu với các công ty công nghệ lớn. Năm 2025, cơ quan này đã ra phán quyết phạt Meta 220 triệu USD với các vi phạm liên quan đến quyền riêng tư dữ liệu và cạnh tranh không lành mạnh. Mặc dù số tiền phạt đang được kháng cáo, nhưng nó đã phát đi thông điệp rõ ràng rằng Nigeria sẵn sàng sử dụng luật cạnh tranh và bảo vệ người tiêu dùng, chứ không chỉ luật bản quyền để điều chỉnh quyền lực của các nền tảng công nghệ.

Việc dùng luật cạnh tranh cho phép cơ quan chức năng xem xét mối quan hệ tổng thể giữa các nền tảng và nhà xuất bản như thế nào, quyền lực thương lượng ra sao, và có những biện pháp nào để cân bằng quyền lợi, khác với các vụ kiện bản quyền thường phức tạp và hạn chế trong phạm vi nội dung cụ thể.

Cuộc điều tra được xem như một phần trong nỗ lực lớn hơn của Nigeria và các quốc gia khu vực phía Nam toàn cầu nhằm khẳng định quyền chủ quyền số, tức quyền tự quản lý không gian số quốc gia, bao gồm dữ liệu, nội dung, cơ sở hạ tầng và các quy định kinh tế. Đối với Nigeria, nước có dân số trực tuyến lớn nhưng không sở hữu các nền tảng chính mà người dân sử dụng, việc áp đặt các quy định trong nước lên các công ty nước ngoài là cách để đảm bảo không bị khai thác giá trị bất công.

Các nền tảng kiểm soát lưu lượng tìm kiếm, nguồn cấp dữ liệu và chuyển tiếp, khiến các nhà xuất bản phụ thuộc vào hệ thống mà họ không thể điều khiển. Phá vỡ vòng lệ thuộc này chính là mục tiêu ẩn dấu của cuộc điều tra.

Đối với các công ty công nghệ toàn cầu, cuộc điều tra cho thấy rủi ro pháp lý tại thị trường Nigeria với hơn 220 triệu dân, nền kinh tế lớn nhất châu Phi. Nếu FCCPC quy định các yêu cầu về cấp phép, chia sẻ doanh thu hoặc các biện pháp xử lý hành vi, nhiều cơ quan quản lý châu Phi khác có thể theo gương áp dụng các biện pháp tương tự.

Mô hình do Nigeria áp dụng có thể trở thành tiền lệ quan trọng cho các quốc gia khác ở BRICS và khu vực Nam toàn cầu trong xử lý xung đột giữa nền tảng và nhà xuất bản, đặc biệt khi vấn đề đào tạo AI đang nóng trên phạm vi toàn cầu.

FCCPC hiện còn phải quyết định tập trung vào luật cạnh tranh, bản quyền hay cả hai lĩnh vực. Quyết định này sẽ ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng về mức phạt, yêu cầu cấp phép hay các biện pháp điều chỉnh cấu trúc.

Vụ kiện liên quan phạt Meta cũng đang trong giai đoạn kháng cáo, kết quả cuối cùng có thể ảnh hưởng đến sức mạnh của FCCPC trong các vụ kiện tương lai. Phản ứng của các nền tảng bị điều tra cũng là một yếu tố quan trọng, khi họ có thể lựa chọn phối hợp hoặc thách thức thẩm quyền của FCCPC trong tòa án.

Thêm vào đó, vẫn chưa rõ liệu cuộc điều tra sẽ đưa ra một bộ quy định chung cho ngành hay các biện pháp riêng biệt đối với từng công ty, đồng thời làm thế nào để phối hợp với các quy định về bản quyền hiện hành ở Nigeria.

Tất cả sẽ được làm sáng tỏ dần theo tiến trình công việc của Ủy ban.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.