Dự án đập thủy lợi Padma (Ganga) và 14 vấn đề lớn cần khảo sát mới

Năm 2012, một báo cáo chi tiết về khả thi của dự án đập thủy lợi Padma (còn gọi là đập Ganga) dài 563 trang đã được trình lên, bao gồm các phân tích về thủy văn, địa hình sông, môi trường, kinh tế, tác động xã hội và thiết kế kỹ thuật. Tuy nhiên, báo cáo này dựa trên dữ liệu năm 2012 và bối cảnh khí hậu lúc đó, trong khi hiện tại đã là năm 2026. Trong 14 năm qua, con sông và khí hậu đã biến đổi đáng kể, cùng với thay đổi về công nghệ và mối quan hệ ngoại giao. Việc phê duyệt dự án trị giá 50 nghìn tỷ taka dựa trên khảo sát cũ đã gây ra nhiều vấn đề nghiêm trọng cần được làm rõ.

Báo cáo khả thi dựa trên hai giả định cơ bản: hiệp định Ganga năm 1996 vẫn được duy trì, và dòng chảy từ năm 1997 đến 2010 sẽ tiếp tục trong tương lai. Tuy nhiên, hiệp định này hết hạn vào năm 2026 mà chưa có dấu hiệu gia hạn mới. Trước thời kỳ Frakka, dòng chảy trung bình mùa khô tại Pansha là 2.031 m3/giây, nhưng sau đó giảm xuống còn 576 m3/giây, với một số năm còn thấp hơn. Nếu không có thỏa thuận, dòng chảy còn có thể giảm sâu hơn khi Ấn Độ tiếp tục khai thác nước thượng nguồn. Báo cáo không cập nhật dữ liệu dòng chảy sau năm 2010 khiến tính toán hiện tại không phản ánh thực tế.

Báo cáo đưa ra giả định trong 60 năm, đáy sông sẽ chỉ cao thêm 3,28 feet tại địa điểm Pansha nếu xây đập, nhưng kinh nghiệm tại Frakka cho thấy đáy sông có thể cao thêm tới khoảng 20 feet chỉ trong 52 năm. Điều này cho thấy mô hình tính toán bùn cát có sai sót căn bản. Sông Ganga tại Pansha vận chuyển khoảng 450 triệu tấn bùn cát mỗi năm. Dù báo cáo đề cập đến 18 cửa xả dưới đập, nhưng tổng chiều rộng chỉ chiếm một phần tám tổng chiều dài đập, gây nguy cơ nhanh bị tắc nghẽn và việc bảo trì khó thực hiện. Chưa kể, không có chỉ dẫn khoa học cụ thể về tần suất, phạm vi mở cửa xả trong từng mùa để đảm bảo vận hành ổn định.

Vị trí Pansha được chọn năm 2012 dựa trên địa hình sông lúc đó, nhưng đến năm 2017 thiết kế bị hủy bỏ do phát hiện lỗi kỹ thuật và lo ngại về tích tụ bùn cát, lụt lội và xói lở. Tuy nhiên, vị trí này lại được phê duyệt lại sau nhiều năm mà không giải quyết rõ ràng các vấn đề kỹ thuật đã nêu. Cũng chưa từng có so sánh chi tiết giữa nhiều địa điểm theo các tiêu chí như hiệu quả thủy lực, mức độ tích tụ bùn, ảnh hưởng đất đai, vận tải đường thủy, chi phí và khả năng chống chịu khí hậu, khiến việc chọn vị trí trên cơ sở giả định không đáng tin cậy.

Dòng sông từ Pansha tới Goaland dài thêm khoảng 20-23 km. Nếu nước bị giữ lại tại đập, dòng chảy khu vực này sẽ giảm mạnh, dẫn đến hiện tượng “đôi Frakka” - thượng nguồn bị giữ nước bởi Frakka, hạ nguồn bởi Pansha khiến đoạn giữa cạn kiệt hoàn toàn. Tác động của tình trạng này đến các khu vực Arial Khan, Kumar và Ghorai không được phân tích trong báo cáo. Tại Ghorai, dòng chảy tự nhiên mùa khô đã gần như mất từ năm 1988, làm tăng độ mặn ở khu vực Khulna gấp đôi, tại Bardiya tăng lên tới tám lần. Dự án nhằm giảm độ mặn nhưng không có đánh giá kỹ lưỡng tác động dòng chảy, có thể ảnh hưởng ngược lại.

Báo cáo chỉ đề cập đến hai lối đi của cá (fish pass) mà không chi tiết. Theo kinh nghiệm tại Frakka, việc giảm lưu lượng nước thượng nguồn khiến sản lượng cá trích giảm đến 92%. Không chỉ số lượng fish pass, mà còn việc thiết kế phù hợp với từng loài, quản lý và giám sát cũng không được phân tích. Sản lượng cá trích tại Bangladesh đã giảm hơn 71.000 tấn trong hai năm gần đây. Ngoài ra, sông này là nơi phân bố cá heo Ganges đang bị nguy cơ tuyệt chủng. Việc cách ly sông với vùng ngập lũ của rừng Sundarbans có thể phá hủy nơi cư trú và sinh sản của hàng nghìn loài sống dựa vào vùng nước ngọt. Thiếu đánh giá tác động môi trường đầy đủ theo tiêu chuẩn quốc tế năm 2026 là một lỗ hổng nghiêm trọng.

Báo cáo dựa trên số liệu thủy văn giai đoạn 1965-2008, trong khi hiện trạng khí hậu và dòng chảy đã thay đổi nhiều. Báo cáo IPCC mới nhất dự báo lưu lượng cực đại trong mùa mưa tại lưu vực sông Ganga-Brahmaputra tăng từ 15% đến 20% vào năm 2050. Những thống kê tính toán lũ 100 năm chưa được cập nhật theo kịch bản mới. Dù báo cáo có đề cập một chương nhỏ về biến đổi khí hậu nhưng chưa thể hiện trong thiết kế tổng thể và tính toán dự án, gây nghi ngại về tính bền vững lâu dài.

Bản thiết kế đập được xây dựng dựa trên khảo sát địa chất năm 2012, trong khi nền đất sông Padma luôn biến động do tích tụ và bào mòn bùn cát hàng năm. Việc không thực hiện khảo sát địa chất mới làm gia tăng nguy cơ mất an toàn nền móng. Ngoài ra, báo cáo chưa thực hiện đánh giá rủi ro lũ lớn nhất hay động đất theo tiêu chuẩn quốc tế cập nhật. Một sự cố đập có thể đe dọa tính mạng hàng triệu người dân khu vực hạ lưu, vì vậy việc cập nhật dữ liệu an toàn là cần thiết.

Báo cáo có đề cập đến một khóa điều tiết giao thông thủy, nhưng không có phân tích chi tiết về thay đổi độ sâu kênh, mực nước và loại tàu thuyền lưu thông trên sông khi đập được xây dựng. Khu vực Tây Nam Bangladesh phụ thuộc vào đường thủy nội địa, nên sự thiếu sót này gây khó khăn trong việc thiết kế đúng đảm bảo hoạt động vận tải hiệu quả.

Một đập thủy lợi có thời gian sử dụng từ 50 đến 100 năm, nhưng báo cáo không có hướng dẫn chi tiết về cách vận hành cổng đập trong các tình huống khác nhau như mùa mưa, mùa khô, mùa lũ hay đợt hạn hán cực đoan. Việc thiếu bộ quy trình khoa học quyết định vận hành có thể khiến đập trở thành công cụ không kiểm soát được, gây hại thay vì lợi ích.

Báo cáo tính toán lợi ích từ nông nghiệp, thủy lợi, thủy điện và vận tải đường thủy nhưng lại không tính toán các chi phí như nạo vét sông thượng nguồn do tích tụ bùn, thiệt hại do lũ lụt, sạt lở đất đai và các tác động môi trường. Khi chi phí đầu tư tăng từ 31.414 lên hơn 50.000 tỷ taka (tăng 60%), báo cáo lại không cập nhật lại phân tích lợi ích, nên đánh giá kinh tế trở nên thiếu cân đối và không thực tế.

Kế hoạch thu hồi đất và tái định cư dựa trên khảo sát từ năm 2012, trong khi dòng chảy và dân cư ở khu vực bờ sông đã thay đổi căn bản. Nhiều khu vực từng nằm dưới nước đã hình thành các đảo mới, hoặc ngược lại, các cộng đồng cũ bị dòng chảy làm mất nơi ở. Triển khai dựa trên khảo sát cũ sẽ gây tranh chấp đất đai và mâu thuẫn xã hội sau khi xây dựng.

Dự án có kinh phí hơn 50 nghìn tỷ taka nhưng chưa xác định rõ nguồn tiền là ngân sách nội địa, vay nợ nước ngoài hay hợp tác công - tư. Mặc dù có thoả thuận ký kết với Trung Quốc năm 2013, nhưng chưa được thực hiện. Thiếu thông tin về nguồn vốn khiến khó đánh giá rủi ro tài chính, điều kiện vay và nghĩa vụ lâu dài, cũng như gây nguy cơ tài chính ngay từ khi phê duyệt.

Báo cáo thiếu hẳn phần nghiên cứu về các rủi ro quan hệ ngoại giao liên quan đến dự án. Nó giả định rằng nguồn nước sẽ được đảm bảo và hiệp định tiếp tục có hiệu lực, nhưng không xem xét dự án có thể làm suy yếu hay tăng cường vị thế của Bangladesh trong đàm phán về hiệp định mới với Ấn Độ. Các nguyên tắc của Công ước Liên Hợp Quốc về nguồn nước quốc tế (1997) không được nhắc đến hoặc áp dụng.

Báo cáo năm 2012 chỉ là khảo sát khả thi cho kết cấu kỹ thuật đập mà không đánh giá tổng thể về các vấn đề đa diện trong lưu vực sông Ganga-Padma như khủng hoảng nguồn nước, tích tụ bùn, tăng độ mặn, đa dạng sinh học và vận tải đường thủy. Việc xây dựng đập riêng lẻ không đồng bộ với kế hoạch quản lý tổng thể có thể khiến vấn đề vốn cần giải quyết ngày càng trầm trọng hơn. Bangladesht đã có kế hoạch đến năm 2100 quản lý vùng đồng bằng này, nhưng dự án chưa hề liên kết với chiến lược đó.

Như vậy, dự án đập Padma đang được triển khai theo khảo sát đã 14 năm tuổi trong khi rất nhiều thay đổi về dòng sông, khí hậu và yêu cầu kỹ thuật đã phát sinh. Việc khởi công xây dựng mà chưa có khảo sát hiện đại sẽ là một canh bạc lớn với khoảng 70 triệu người dân khu vực Tây Nam Bangladesh đang trông chờ nguồn nước ổn định. Điều quan trọng là dự án khi hoàn thành phải thực sự phục vụ lợi ích chung, tránh lặp lại sai lầm như đập Frakka trước đây.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.