Tòa án Đông Timor xử lý vụ cáo buộc tội ác chiến tranh của quân đội Myanmar, thử thách cách tiếp cận ASEAN

Đông Timor trở thành địa điểm bất ngờ cho việc xử lý vụ kiện cáo buộc các tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người do lãnh đạo quân đội Myanmar gây ra. Vụ kiện được Tổ chức Nhân quyền Chin (CHRO) khởi xướng đã bước vào giai đoạn xét xử tại các tòa án của Đông Timor, đặt ra câu hỏi về khả năng một thành viên ASEAN nhỏ, mới gia nhập, với quá khứ chịu sự chiếm đóng và bạo lực có thể sử dụng hệ thống pháp lý để xem xét các cáo buộc nghiêm trọng liên quan đến nhà cầm quyền quân sự của quốc gia khác hay không.

Giám đốc điều hành CHRO, Salai Za Uk Ling, cho biết vụ kiện đã được chuyển sang giai đoạn tố tụng sau khi một công tố viên cấp cao được bổ nhiệm, với các đại diện nạn nhân đã nộp các câu hỏi pháp lý để tòa án xem xét. Ông nhấn mạnh, tiến trình pháp lý cần được tôn trọng hơn là áp lực về thời gian chính trị, và ông đánh giá cao sự độc lập cùng cam kết của hệ thống tư pháp Đông Timor.

Vụ kiện cáo buộc quân đội Myanmar, gồm lãnh đạo Min Aung Hlaing, phạm các hành vi vi phạm nghiêm trọng tại bang Chin ở tây bắc Myanmar. Các cáo buộc bao gồm cưỡng hiếp tập thể, thảm sát 10 người, giết hại các nhân vật tôn giáo Kitô giáo, cũng như các cuộc không kích vào bệnh viện và các cơ sở tôn giáo.

Ngày 16/2, chính quyền quân sự Myanmar yêu cầu nhà ngoại giao cấp cao của Đông Timor rời khỏi nước này sau khi các cơ quan tư pháp ở Dili chấp nhận đơn kiện hình sự. Trước đó, Đông Timor, thông qua Tổng thống Jose Ramos-Horta, đã tiếp xúc với CHRO vào giữa tháng 1 và chính thức chấp nhận đơn kiện từ ngày 2/2. Đến tháng 5, vụ án được trình lên tòa án cấp đầu tiên ở Dili để tiến hành xem xét.

Vụ kiện dựa trên nguyên tắc quyền tài phán phổ quát, cho phép các tòa án xử lý các tội phạm quốc tế nghiêm trọng bất kể địa điểm phạm tội hoặc quốc tịch của người bị cáo. Theo Giám đốc Za Uk, các vụ việc về tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người thường phức tạp, đòi hỏi sự xem xét kỹ lưỡng, tuân thủ chặt chẽ quy trình tố tụng, và từng bước xử lý đều góp phần khẳng định nguyên tắc pháp lý rằng các tội ác nghiêm trọng phải được xét xử công minh.

Za Uk dẫn lại câu hỏi của một phụ huynh có con trai 13 tuổi bị quân đội Myanmar giết hại, biểu đạt mong muốn công lý được thực thi và sự thật được biết đến rộng rãi. Vụ kiện cũng bao gồm trường hợp của Cung Biak Hum, một mục sư 31 tuổi bị bắn chết khi đang cố dập lửa do pháo binh gây ra, sau đó bị quân lính Myanmar hành quyết và thi thể bị hành hạ.

Ông nhấn mạnh quyền tài phán phổ quát mang lại hy vọng cho công lý vượt ra khỏi biên giới quốc gia, giúp các nạn nhân được tiếng nói và ngăn chặn sự bao che dù thủ phạm vẫn còn nắm quyền lực.

Chris Gunness, giám đốc dự án về trách nhiệm của Myanmar thuộc CHRO, cho biết vụ kiện nhận được sự ủng hộ lớn từ xã hội dân sự Đông Timor, đặc biệt khi lãnh đạo quân sự Myanmar gây sức ép bằng cách trục xuất nhà ngoại giao cấp cao Đông Timor tại Myanmar ngay khi vụ kiện được công bố.

Lịch sử Đông Timor với 24 năm bị chiếm đóng bởi Indonesia và những cuộc bạo lực chuyển giao độc lập đã khiến các vấn đề về tội ác, pháp luật quốc tế và trách nhiệm trở nên đặc biệt nhạy cảm. Việc gia nhập ASEAN từ năm 2023 càng làm tăng tầm quan trọng khu vực của vụ kiện khi khối này vẫn đang tìm kiếm cách giải quyết cuộc nội chiến và khó khăn ngoại giao tại Myanmar.

Tổng thống Ramos-Horta, người nhận giải Nobel hòa bình, từng chỉ trích nghiêm khắc chính quyền quân sự Myanmar và gọi cuộc nội chiến là "vết nhơ của ASEAN". Động thái trục xuất nhà ngoại giao Đông Timor vào tháng 8/2023 phản ánh căng thẳng song phương sau cuộc gặp của Ramos-Horta với chính phủ bóng tối Myanmar.

Giáo sư Damien Kingsbury, chuyên gia chính trị Đông Nam Á, nhận định chính quyền quân sự Myanmar có bản chất độc tài và quân sự tương tự chế độ New Order của Indonesia từng xâm lược Đông Timor. Ông nhấn mạnh luật pháp quốc tế đứng trên các ranh giới quốc gia, nhất là trong các vụ án tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người, và cho rằng các cáo buộc là phần trong chuỗi rộng lớn các vi phạm nhân quyền kể từ cuộc đảo chính năm 2021 tại Myanmar. Chính quyền quân sự Myanmar đã bị cáo buộc thực hiện các hành vi tấn công bằng không kích vào cơ sở dân sự, tra tấn trong trại giam và cản trở viện trợ nhân đạo.

Đối với ASEAN, vốn dựa trên nguyên tắc không can thiệp, ngoại giao thầm lặng và đồng thuận, vụ kiện đánh dấu một bước mới khi một thành viên sử dụng hệ thống tư pháp để xem xét các cáo buộc tội ác nghiêm trọng của thành viên khác.

Chuyên gia Joanne Lin từ Viện Nghiên cứu Đông Nam Á cho biết vụ kiện đưa một phương pháp hiếm hoi tiến sâu vào nội bộ ASEAN, vốn thường xử lý các vấn đề qua ngoại giao và không can thiệp. Dù quá trình diễn ra chậm do phạm vi nhỏ của Đông Timor và tính chất phức tạp của quyền tài phán phổ quát, vụ kiện vẫn có giá trị chính trị khi làm nổi bật mối quan ngại về trách nhiệm trong khi ASEAN dần tái tiếp xúc với chính quyền Myanmar.

Tuy nhiên, theo Phó giáo sư Khoo Ying Hooi tại Đại học Malaya, sự thay đổi trong chính sách của ASEAN có thể tạo ra áp lực ngoại giao lên Đông Timor nhằm hạn chế tác động của vụ kiện đối với quan hệ song phương và hợp tác khối. Bà cảnh báo vấn đề không nên chỉ nhìn nhận như tranh cãi giữa hai nước mà cần đặt câu hỏi sâu sắc hơn về khả năng các nạn nhân tìm kiếm công lý qua kênh khu vực.