Câu chuyện về Elodia và Oneida: hai thế hệ nghệ nhân dệt thổ cẩm ở Uribia

Plaza Colombia, tọa lạc tại Uribia, Guajira, Colombia, là điểm gặp gỡ đặc trưng với mái hiên chứa đầy sắc màu thổ cẩm truyền thống của cộng đồng Wayuu. Khu vực này như một hành lang nghệ thuật khi bạn đi qua, trải dài những tác phẩm thủ công đa dạng như chinchorros, mantas, guaireñas, túi xách và mũ, thu hút sự chú ý của hàng chục du khách mỗi ngày. Ngày 17/6/2019, lúc 11h30 sáng, các nữ nghệ nhân ngồi chờ khách, trao đổi bằng tiếng wayuunaiki, ngôn ngữ mẹ đẻ của họ, trong khi một số khác vừa dùng điện thoại vừa bán hàng. Oneida González, 23 tuổi, ngồi dệt một chiếc túi susü màu xanh – thành phẩm sắp hoàn thiện của mình – giữa khung cảnh yên bình và nghiêm túc.

Oneida đến từ Cuatro Bocas, Venezuela, chuyển tới Uribia vào giữa năm 2016 khi nền kinh tế nước mình bắt đầu lao đao. Trước đó, cô đã thử sức với công việc kinh doanh quần áo cùng một người dì ở Caracas, bán lại ròng rã ở các thị trấn Mara và Machiques để trang trải cuộc sống. Nhưng dự án không thành, buộc cô phải tìm đường sang Colombia để học nghề và ổn định cuộc sống. Tại Uribia, nhờ sự dìu dắt của bà Elodia Jusayuu de Polanco, một bậc thầy trong nghệ thuật dệt thổ cẩm, Oneida đã học được cách dệt các sản phẩm thủ công như susü. Cô chia sẻ rằng khi mới bắt đầu, dù không thể cầm nổi kim, nhờ sự kiên nhẫn và tận tình của Elodia, cô đã dần làm chủ kỹ năng quý báu này.

Ở làng Petsuapá, cách Uribia khoảng 10 phút, bà Elodia, 84 tuổi, nghỉ ngơi trên chiếc chinchorro truyền thống. Sinh ra năm 1935 tại Irruaín, một cộng đồng Jarara thuộc khu vực cao nguyên Guajira, bà lớn lên và học nghề dệt từ nhỏ dưới sự hướng dẫn của mẹ và các bậc thầy địa phương. Năm 1940, bà chuyển đến Uribia cùng gia đình và lập nghiệp tại khu Siwolü, nơi bà kết hôn với Néstor Polanco, người chồng từng chăm sóc đàn cừu lớn của họ. Elodia nổi tiếng từ sớm với kỹ thuật dệt chinchorro hai mặt, và tiếp tục tự mày mò học cách làm túi và các món thủ công khác.

Với vóc dáng mảnh mai, làn da nâu sáng và đôi mắt to đen sâu sắc, Elodia cẩn thận kiểm tra chất lượng từng sản phẩm thủ công của các học trò hiện tại. Công việc dạy nghề và duy trì kỹ năng truyền thống kéo dài hơn 80 năm của bà, gắn bó chặt chẽ với vai trò người giữ văn hóa tại cộng đồng, làm cho bà trở thành nhân vật được quý trọng bậc nhất vùng đất này. Đặc biệt, sau khi chồng mất, Elodia đảm nhận vai trò lãnh đạo truyền thống của resguardo (khu bảo tồn dân tộc bản địa) Petsuapá từ năm 2007.

Nghệ thuật dệt thổ cẩm Wayuu không chỉ là kỹ năng mà còn gắn liền với những huyền thoại và quan niệm sâu sắc. Nhà văn Wayuu Ramón Paz Ipuana đã sưu tầm trong tác phẩm “Mitos, leyendas y cuentos guajiros” (1972) câu chuyện về Waleker, nhện tiên phong tạo ra những sợi chỉ đầu tiên tại Guajira. Theo đó, một chàng trai tên Irunú tình cờ gặp một cô bé ốm yếu, rồi đưa về nhà chăm sóc. Cô bé đó bỗng trở thành một nữ thần dệt nên những bộ quần áo sắc màu rực rỡ. Sau khi cô biến mất, cô để lại một con nhện làm dấu ấn sáng tạo cho nghề dệt trong cộng đồng Wayuu.

Oneida không ngớt ngạc nhiên trước câu chuyện cổ xưa này và cảm thấy tự hào khi được truyền nghề từ một người thầy như Elodia, bảo tồn một phần linh hồn văn hóa cho dân tộc mình. Luật sư và nghệ nhân Griselda Polanco cũng nhấn mạnh rằng mỗi mũi kim không chỉ phản ánh kỹ thuật mà còn là sự tôn vinh cuộc sống, ước mơ và toàn bộ thế giới sáng tạo của người Wayuu.

Nhà nghiên cứu Wayuu Manuel Román Fernández cho hay, ban đầu các món dệt truyền thống không rực rỡ như bây giờ do nguồn nguyên liệu màu sắc chủ yếu lấy tự nhiên. Mãi từ những năm 1950, nhờ các tu sĩ Capuchinos, sợi bông nhuộm màu mới được giới thiệu và sử dụng phổ biến, giúp các bộ trang phục và sản phẩm thủ công thêm phần bắt mắt.

Đến trưa, những tia nắng mạnh khiến các nghệ nhân di chuyển nhẹ sang vị trí mới, đối diện Trung tâm Văn hóa Glicerio Tomás Pana, nơi có năm bức tranh tường của họa sĩ Guillermo Jayariyu. Vào những dịp lễ hội, những nghệ nhân như Elodia không chỉ góp mặt với tư cách thợ dệt điêu luyện, mà còn là những nhà văn hóa nổi bật mang đến các sản phẩm thủ công và ẩm thực đặc sắc trong lễ hội văn hóa Wayuu thường niên tại Uribia, cũng là nơi bà từng giới thiệu tác phẩm tại nhiều sự kiện lớn ở Colombia như Bogotá, Medellín và Cali.

Khi chiều buông, các nghệ nhân chia tay với Elodia bậc thầy của họ, giữa tiếng sủa vui nhộn của đàn chó và cảnh phụ nữ lái xe máy mặc trang phục truyền thống Guajira, thay thế hình ảnh phụ nữ già trước đây lái lừa kéo. Oneida gói ghém sản phẩm và chuẩn bị trở về Petsuapá cùng tài xế Manuel, người đàn ông nhỏ nhắn điều khiển chiếc xe ba bánh chở khách phổ biến trong thành phố. Mặc dù rời bỏ quê hương và trải qua nhiều khó khăn, Oneida vẫn đắc chí với nghề mình học được và mơ ước gắn bó lâu dài với công việc dệt susü, góp phần tạo nên tương lai tươi sáng cho cộng đồng Wayuu nơi đây.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.