Phán quyết về chiếm đất tại Villa Mascardi gây tranh cãi với tình trạng không có ai phải chịu trách nhiệm

Gần đây, Sala II của Tòa phúc thẩm liên bang tại Argentina đưa ra phán quyết gây nhiều tranh cãi liên quan đến các vụ chiếm đất tại Villa Mascardi. Tòa xác định đã có những việc chiếm dụng tài sản công và tư trái pháp luật, kèm theo bạo lực và đe dọa đối với chủ sở hữu và cơ quan chức năng, nhưng cuối cùng không xác định được người chịu trách nhiệm hình sự. Phán quyết đã trả tự do cho các bị cáo từng bị Tòa sơ thẩm Liên bang tại General Roca kết án. Trong quyết định này, hai thẩm phán Alejandro Slokar và Angela Ledesma nhất trí về việc tuyên vô tội, trong khi thẩm phán Guillermo Yacobucci đề nghị hủy bản án và yêu cầu xem xét lại toàn bộ vụ án.

Tòa phúc thẩm không công nhận quyền lãnh thổ đối với cộng đồng tự xưng Lof Lafken Winkul Mapu và không hợp pháp hóa các hành động của họ. Mặc dù thừa nhận các hành vi chiếm đóng bất hợp pháp với tình trạng chiếm đoạt và cản trở việc sử dụng đất công và tư bằng bạo lực và đe dọa, tòa cho rằng không đủ bằng chứng để kết luận các bị cáo trực tiếp thực hiện hành vi đó hay có nhận thức đầy đủ về việc họ không có quyền hợp pháp với tài sản.

Theo phán quyết, trách nhiệm hình sự cá nhân đòi hỏi phải chứng minh cụ thể sự can dự trực tiếp của từng người trong hành vi phạm tội. Tuy nhiên, việc tách nhỏ bằng chứng đến mức không thể xác định được trách nhiệm trong các hành vi tập thể, kéo dài và có sự tổ chức để che giấu thủ phạm là điều đáng lo ngại. Các lời khai trong vụ án mô tả những người đội mũ trùm đầu đe dọa, ném đá và dùng bạo lực với chủ sở hữu, cán bộ và lực lượng an ninh. Chủ sở hữu La Escondida cho biết ông bị đe dọa bằng gậy khi những người này từ khu đất kế bên đã bị chiếm đóng tiếp cận.

Phán quyết khiến cho việc sử dụng các phương pháp che giấu bản thân như mặt nạ và khăn trùm đầu vô tình trở thành công cụ giúp những người tham gia chiếm đất tránh bị truy cứu trách nhiệm. Nếu chứng cứ yêu cầu người làm chứng chỉ rõ được ai đã vượt rào đầu tiên hoặc ai cắt hàng rào, thì việc hành động tập thể với mặt nạ sẽ trở thành bảo đảm cho sự vô tội.

Bên cạnh đó, có sự chậm trễ đến hơn 4 năm trong việc thực hiện các biện pháp đơn giản như cưỡng chế trả lại đất và xác định những người xâm chiếm. Điều này làm tăng sự phức tạp trong việc xử lý vụ việc và giảm sút niềm tin vào hiệu quả của hệ thống tư pháp liên bang tại Bariloche.

Phán quyết cho rằng không thể thay thế chứng cứ bằng nghi ngờ, nhưng cần đánh giá tổng thể các dấu hiệu nghiêm trọng, đa dạng và tương đồng, cộng với sự mở rộng chiếm dụng từ khu đất lân cận, sự hiện diện liên tục của bị cáo, vật dụng tìm thấy trong các công trình xây dựng, tổ chức ngăn cản người ngoài vào khu đất và bạo lực kéo dài để củng cố quyền kiểm soát lãnh thổ.

Bản án cũng nhắc đến một bài đăng trên Facebook từ vị "machi" (lãnh đạo tinh thần) của nhóm người bị cáo buộc phạm tội, trong đó có kêu gọi mở rộng quá trình chiếm đất và kiểm soát lãnh địa La Escondida. Song Tòa phán đoán rằng điều này không chứng minh được họ trực tiếp tham gia trong hành vi chiếm đoạt.

Phán quyết còn cho rằng khung pháp lý không chắc chắn về các cộng đồng thổ dân có thể đã tạo ra những nghi ngờ trong ý thức của các bị cáo về quyền sở hữu tài sản, từ đó có thể xem việc xâm nhập tài sản tư nhân, phá rào và kháng cự bằng bạo lực với lệnh tòa là dễ hiểu. Tuy nhiên, đây là nền tảng yếu và bị chỉ trích là thiếu cơ sở pháp lý chắc chắn.

Đặc biệt, phán quyết tập trung vào việc người gọi là "machi" là dưới 18 tuổi khi một số hành vi chiếm giữ xảy ra. Tòa phát biểu rằng chiếm đất là một hành vi phạm tội tức thời với hiệu lực liên tục từ thời điểm chiếm đoạt, do đó không thể quy trách nhiệm cho người còn vị thành niên lúc đó mặc dù họ vẫn tiếp diễn các hoạt động liên quan. Người này đã trưởng thành từ tháng 4/2019, trong khi quá trình chiếm đất tiếp tục đến tháng 10/2022 với việc họ đóng vai trò lãnh đạo cộng đồng và thúc đẩy mở rộng khu vực chiếm đóng bằng bạo lực và đe dọa.

Điều này đặt ra câu hỏi về cách thức xử lý những hành vi duy trì và mở rộng khu đất chiếm đóng sau khi đã xảy ra hành vi vi phạm ban đầu. Hiện tại, pháp luật khó có thể trừng phạt việc sử dụng bạo lực và chiếm giữ kéo dài để duy trì quyền kiểm soát bất hợp pháp.

Hiến pháp Argentina công nhận sự tồn tại trước đó về mặt dân tộc và văn hóa của các cộng đồng thổ dân và bảo vệ quyền lợi của họ, nhưng không có qui định nào cho phép chiếm đất công hoặc tư bằng vũ lực, phủ nhận quyền sử dụng hợp pháp hay dùng bạo lực với chủ sở hữu hợp pháp. Các yêu cầu về đất đai cần được thực hiện thông qua các thủ tục pháp lý minh bạch, hòa bình, không thể hợp pháp hoá việc chiếm đất bằng biện pháp cưỡng bức.

Sau gần một thập kỷ các vụ chiếm giữ, đập phá, bạo lực, cưỡng chế và quá trình xét xử, phán quyết để lại thông điệp đáng thất vọng: tòa xác nhận hành vi phạm tội, công nhận có nạn nhân và bạo lực nhưng lại không thể xác định ai chịu trách nhiệm hình sự. Điều này không chỉ làm tổn thương những người bị mất đất mà còn gửi đi tín hiệu cho xã hội rằng việc sử dụng bạo lực tập thể, giấu mặt và đi ngược lại pháp luật có thể đem lại hiệu quả hơn việc tuân thủ luật pháp.

Phán quyết này đặt ra yêu cầu phải cải cách hệ thống pháp luật và thực thi nghiêm minh hơn để đảm bảo quyền lợi hợp pháp và bảo vệ hiệu quả luật pháp trong các trường hợp chiếm đất phức tạp có tổ chức.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.