Bài học từ các vụ truy tố IS ở Đức cho Australia trong cuộc chiến công lý với nạn diệt chủng Yazidi

Năm 2014, cuộc tấn công của tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) vào miền bắc Iraq gây ra một chiến dịch diệt chủng với hơn 5.000 người Yazidi bị giết và khoảng 6.000 phụ nữ cùng trẻ em bị bắt cóc, buộc cải đạo sang Islam và bán làm nô lệ. Hàng nghìn người Yazidi khác đã phải bỏ chạy khỏi quê hương, trong đó hơn 4.000 người đang xây dựng lại cuộc sống tại Australia.

Mặc dù nhiều quốc gia, trong đó có Australia, đã công nhận cuộc diệt chủng đối với người Yazidi, việc xử lý các thủ phạm vẫn còn nhiều hạn chế. Giáo sư Aldo Zammit-Borda, chuyên gia luật quốc tế tại Đại học London, cho biết cộng đồng Yazidi ở Australia và trên thế giới đang đối mặt với trạng thái được công nhận nhưng không được bồi thường và trừng phạt tội ác.

Sự trở về của các gia đình có liên quan tới IS tại Australia vào tháng 5 năm nay làm dấy lên lo ngại trong cộng đồng Yazidi về việc họ có thể phải sống chung với những người bị buộc tội gia nhập tổ chức khủng bố này và có liên quan đến cuộc bức hại họ.

"Có thể xảy ra tình huống các thành viên IS đi lại tự do bên cạnh nạn nhân của họ tại Australia hoặc các nơi khác, điều này thật sự đáng lo ngại," ông Zammit-Borda nói với chương trình 7.30.

Tháng 5 năm nay, Cảnh sát Liên bang Australia đã tiến hành các vụ truy tố lịch sử nhằm vào hai phụ nữ Melbourne, Zeinab Ahmad (31 tuổi) và mẹ cô, Kawsar Ahmad (54 tuổi), liên quan đến các tội ác được cho là diễn ra dưới sự cai trị của IS tại Syria và Iraq.

AFP cáo buộc Kawsar và Zeinab tham gia việc nô lệ hóa một phụ nữ Yazidi năm 2017, người này bị IS bắt giữ tại miền bắc Iraq trước đó. Cuối tháng 7 vừa qua, hai người đã ra tòa tại Melbourne và không nhận tội, đồng thời được đưa ra xét xử tại Tòa án Tối cao Victoria.

Đây là những người Australia đầu tiên bị truy tố về các tội phạm quốc tế, bao gồm tội ác chống lại loài người và sử dụng nô lệ. Trong trường hợp của Kawsar, cô còn bị cáo buộc mua và sở hữu nô lệ.

Chuyên gia luật quốc tế Monique Cormier tại Đại học Monash đánh giá các vụ kiện này là một bước ngoặt quan trọng trong hệ thống pháp luật Australia. Trước đây, các công dân Australia trở về từ IS thường bị truy tố về tội khủng bố, nhưng các cáo buộc về tội ác chống lại loài người và buôn bán nô lệ sử dụng các đạo luật được ban hành từ năm 2002 nhưng chưa được áp dụng rộng rãi.

Cormier cho biết với các tội danh khủng bố, mức án tối đa khoảng 10 năm tù, trong khi với các tội ác chống lại loài người và buôn bán nô lệ, mức án có thể lên tới 25 năm tù cho mỗi cáo buộc.

Dù IS tiến hành các hành động phạm tội tại Iraq và Syria, số ít thủ phạm bị truy tố tại hai nước này do thiếu các cơ sở pháp lý mạnh mẽ. Thay vào đó, nhiều quốc gia châu Âu như Đức đã vận dụng luật về quyền tài phán phổ quát để truy tố các thành viên IS trở về.

Luật sư Natalie von Wistinghausen cho biết Tòa án Hình sự Quốc tế không thể truy cứu các tội ác này do Iraq và Syria chưa ký Công ước Roma. Vì vậy, chỉ có tòa án quốc gia như Đức mới là nơi duy nhất đảm bảo được sự công bằng cho người Yazidi.

Nguyên tắc quyền tài phán phổ quát cho phép Đức truy tố các tội phạm quốc tế bất kể bị cáo hoặc nạn nhân không phải là công dân Đức hay các tội phạm không xảy ra trên lãnh thổ nước này.

Luật sư von Wistinghausen từng đại diện cho những người Yazidi bị ảnh hưởng nghiêm trọng trong các vụ xét xử liên quan đến IS. Một trong những vụ án nổi bật là của công dân Đức 'Jennifer W', được coi là án lệ quốc tế quan trọng về cách các thành viên IS đối xử với người Yazidi.

Trong ngôi nhà của Jennifer W và chồng cô, Taha Al-J, tại Fallujah năm 2015, một bé gái Yazidi bị trừng phạt, nhốt ngoài trời nắng gắt đến bất tỉnh và tử vong sau đó, trong khi mẹ bé nhìn thấy mà không thể can thiệp do bị đe dọa bạo hành.

Taha Al-J bị kết án tù chung thân năm 2021, còn Jennifer W nhận án 14 năm tù năm 2024.

Dù vậy, luật sư von Wistinghausen cho rằng những bản án này chỉ là một phần nhỏ trong công cuộc tìm kiếm công lý cho cộng đồng Yazidi, khi số lượng nạn nhân bị hành hạ và tổn thất vẫn còn rất lớn.

Giáo sư Zammit-Borda từ London đã đến Berlin để gặp gỡ cộng đồng Yazidi nhằm thúc đẩy công lý. Ông cho rằng có sự phản bội về pháp luật quốc tế đối với cộng đồng Yazidi khi các nghĩa vụ ngăn chặn và trừng phạt diệt chủng chưa được thực hiện đầy đủ.

Kế hoạch thành lập Ủy ban sự thật về cuộc diệt chủng Yazidi dự kiến được tổ chức tại Đức vào cuối năm 2026, sẽ mời các nhân chứng Yazidi từ Australia tham gia kể lại câu chuyện và chứng cứ của họ.

Ủy ban này nhằm làm rõ sự thật và góp phần thúc đẩy công lý cho cộng đồng Yazidi, đặc biệt trong bối cảnh không có tổ chức nhà nước nào đứng ra thực hiện trên quy mô toàn cầu.