Con người vận chuyển và trồng bơ cách đây 5.000 năm ở Trung Mỹ

Cách đây khoảng 5.000 năm, những người di cư từ các vùng Nam Mỹ di chuyển về phía bắc đến Nicaragua đã mang theo hạt bơ và tiến hành trồng cây này tại các vùng đồng bằng ẩm ướt của Trung Mỹ. Quá trình này dẫn đến sự lai tạo giữa các giống bơ nhập khẩu với các giống bản địa, tạo nên đa dạng gen phong phú với đặc điểm quả bơ to, vỏ mịn màng, vẫn phổ biến và được ưa chuộng trong khu vực ngày nay.

Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Plants, People, Planet đã giải mã nét đặc sắc trong bộ gen và hành trình di cư của các giống bơ này. Điều bất ngờ là mặc dù giống bơ vùng Nicaragua trông tương tự các giống bơ nhiệt đới thông dụng tại nhiều nơi như Florida hay vùng Caribe, chúng sở hữu dòng gen hoàn toàn khác biệt so với các loại bơ thương mại hiện nay.

Cây bơ (Persea americana) có nguồn gốc từ Mexico kéo dài đến Peru. Trong hơn 10.000 năm, con người đã sử dụng quả bơ như nguồn dinh dưỡng chứa nhiều chất béo tốt và khoáng chất quan trọng. Hiện nay, sản lượng bơ trên toàn cầu đạt trên 11 triệu tấn vào năm 2024.

Tuy nhiên, hơn 80% sản lượng bơ thương mại thuộc về giống Hass (Persea americana ‘Hass’), được nhân giống nhờ phương pháp ghép chi nhân bản. Theo đó, một cành bơ Hass sẽ được ghép lên cây gốc khác để tạo ra quả giống hệt. Việc sản xuất bơ theo phương thức nhân bản này đã dẫn đến sự giống nhau về mặt di truyền giữa các cây bơ Hass đang có trên thị trường, khiến chúng dễ bị tổn thương trước các bệnh dịch hay biến đổi khí hậu.

Việc nâng cao đa dạng di truyền bơ trở nên thiết yếu để bảo vệ ngành công nghiệp trị giá hàng tỷ đô la này. Các vùng đồng bằng ẩm ướt của Nicaragua và Honduras chính là nơi lưu giữ các giống bơ bản địa giàu tiềm năng, được phát triển qua hàng nghìn năm nhờ các phương thức canh tác truyền thống.

Kevin Wann, nhà khảo cổ đồng tác giả nghiên cứu từ Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Smithsonian, cùng nhóm nghiên cứu đã thu thập mẫu lá từ nhiều giống bơ khác nhau ở miền nam Mexico, Nicaragua và khu vực ven biển Honduras. Quá trình thu thập không tránh khỏi những khó khăn như bị ngộ độc thực phẩm hay bị ong đốt khi làm việc ngoài trời, nhưng đổi lại, đây cũng là dịp để ông lần đầu tiên được thưởng thức quả bơ tại một vườn trồng ở Nicaragua.

Nhóm nghiên cứu còn phỏng vấn các nông dân và người làm vườn địa phương để hiểu rõ hơn về các giống bơ bản địa mà họ trồng, đồng thời ghi nhận các thực hành canh tác truyền thống ảnh hưởng sâu sắc đến đa dạng sinh học của cây bơ. Những cây bơ bản địa này ít bị bệnh thối rễ phổ biến trên các giống bơ thương mại, trong khi một số nông dân còn ghép cành bơ thương mại lên các cây bơ bản địa nhằm tăng khả năng thích nghi với môi trường địa phương.

Tại phòng thí nghiệm, nhóm đã phân tích DNA từ 47 giống bơ bản địa (trong đó 32 mẫu lấy ở Nicaragua) và so sánh với dữ liệu gen của hơn 200 dòng bơ khác. Kết quả cho thấy các giống bơ thu thập ở miền nam Mexico có quan hệ họ hàng gần với các nhóm bơ cao nguyên và các giống bơ thương mại phổ biến.

Trong khi đó, các giống bơ ở đồng bằng Nicaragua lại gần gũi về mặt di truyền với các dòng bơ ở phía nam hơn, bao gồm cả các giống dọc theo bờ biển Colombia. Điều này cho thấy những giống bơ trong vùng trung tâm Mỹ này bắt nguồn từ các cây bơ Nam Mỹ do con người mang theo khi di cư qua các khu vực khác nhau ở châu Mỹ, diễn ra cách đây khoảng 4.000 đến 5.000 năm, trùng khớp với thời điểm các loại cây trồng Nam Mỹ như ca cao và một số giống ngô xuất hiện tại Trung Mỹ qua khảo cổ học.

Sự đa dạng di truyền bơ được duy trì lâu đời ở đồng bằng Trung Mỹ có thể đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ các giống bơ hiện đại khỏi những nguy cơ dịch bệnh và biến đổi khí hậu. Các loại cây trồng được nhân bản như bơ hay chuối thường dễ bị tàn phá bởi các bệnh nấm. Ví dụ điển hình là chuối Gros Michel gần như bị tuyệt chủng vào những năm 1950 do bệnh héo xanh Fusarium gây ra.

Giống bơ bản địa ở Trung Mỹ đã thích nghi tốt với điều kiện khí hậu ấm áp, ẩm ướt ngày càng gia tăng do biến đổi khí hậu toàn cầu. Vì vậy, việc bảo tồn nguồn gen này không chỉ giúp đa dạng hóa ngành công nghiệp bơ mà còn góp phần chống lại các mối đe dọa khí hậu và dịch bệnh trong tương lai.

Kevin Wann nhấn mạnh rằng lịch sử đã chứng minh chỉ một dịch bệnh mới cũng đủ để hủy hoại thị trường của một loại cây trồng khi sự đa dạng gen quá nhỏ hẹp. Bảo tồn tài nguyên di truyền là cách hiệu quả nhất để phòng chống các mối nguy chưa biết, và nâng cao nhận thức chính là bước đầu tiên quan trọng.

Ảnh: Kevin Wann, 2024 Nejapa Archaeology Project

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.